Sessizliğin ve Gürültünün Ötesinde: İdeolojik Kıskaçta Müziksel Kimlik

     Müzik, yalnızca seslerin ritmik bir düzen içinde akması mıdır, yoksa o seslerin ardında gizlenen devasa bir anlam dünyası mı vardır? İnsanlık tarihi boyunca kulağımıza çalınan her tını, aslında zihnimizde ve ruhumuzda belirli bir yer edinir. Ancak bazı dönemlerde, belirli müzik türlerinin "gürültü" olarak nitelenip dışlandığını, bazılarının ise "üstün sanat" olarak yüceltildiğini görürüz. Bu noktada durup düşünmek gerekir: Bir yapıtı boğan, gerçekten frekansların yarattığı karmaşa mıdır, yoksa o yapıta iliştirilen ideolojik etiketler mi? Modernizm ve beraberinde gelen kültürel değişimler, müziğin sadece duyulma biçimini değil, onun "ne" olduğunu tanımlama şeklimizi de derinden etkilemiştir. Acaba "gürültü" dediğimiz şey, sadece alışık olmadığımız bir "öteki"nin sesi midir?
     Müziği sadece teknik bir disiplin olarak değil, bir toplumsal etkileşim biçimi olarak görmek, bu sorunun yanıtına giden kapıyı aralar. İnsanlar toplumsal bir varlık olarak müziği belirli bir bağlam içinde öğrenir ve tüketirler. Kaynaklarda belirtildiği üzere, "Müzik yalnızca toplumsal etkileşimle var olan, insanlar tarafından öteki insanlar için yapılan öğrenilmiş davranıştır" (Erol, 2009, s. 102). Eğer müzik öğrenilmiş bir davranışsa, hangi sesin "müzik" hangi sesin "gürültü" olduğuna dair algımız da içinde yaşadığımız toplumun değer yargıları ve ideolojik yapısıyla şekillenir. Modernleşme süreçlerinde, özellikle Doğu-Batı ikilemi içinde, geleneksel olanın "ilkel" veya "mızmız" olarak yaftalanması, sesin fiziksel kalitesinden çok, o sesin temsil ettiği yaşam biçimine duyulan ideolojik mesafeden kaynaklanmaktadır.
     Tarihsel süreçte, Batı merkezli müzik teorilerinin ve polifoninin (çokseslilik) bir ilerleme göstergesi olarak sunulması, monofonik (teksesli) geleneksel yapıların bir tür "duraklama" veya "gerilik" olarak görülmesine yol açmıştır. Bu bakış açısı, estetik bir değerlendirmeden ziyade ideolojik bir hiyerarşinin ürünüdür. Bazı kuramcılar, bu tür "küçültücü" terimlerin kullanımına karşı dikkatli olunması gerektiğini savunur. Nitekim, "Müzikoloji terminolojisinde tarihsel-estetik-ideolojik yapılanmayla doğrudan ilişkili 'küçültücü' terimlere, eleştirel mesafe elden bırakılmadan yaklaşılmalıdır" (Erol, 2009, s. 169). Örneğin, bir zamanlar "halk işi" veya "basit" olarak görülen tekniklerin, aslında kendi içinde derin bir yapısal karmaşıklığa sahip olduğu gerçeği, ideolojik perdeler aralandığında ortaya çıkmaktadır. Gürültü, bu anlamda, egemen olanın kendi dışındaki sesi tanımlama ve marjinalleştirme biçimidir.
     Modern kentsel yaşamda "kitle müziği" olarak adlandırılan alanın doğuşu, bu tartışmayı daha da alevlendirmiştir. Özellikle "piyasa tavrı" olarak nitelenen icra şekilleri, uzun süre "ciddi" sanat çevreleri tarafından değersizleştirilmiştir. Bu durum, toplumsal tabakalaşmanın ve kültürel sermayenin müzik üzerinden nasıl bölündüğünü gösterir. Bu ayrım, kaynaklarda şu şekilde ifade edilir: “Piyasa Tavrı-Üslûbu; o zaman diliminde eğlence yerleri ile günümüzde plâk, kaset gibi amaçlarla hafif ve eğlence müziği diye de tanımlayabileceğimiz... ciddi müziği benimseyen çevrenin makbul saymadığı bir icra tarzıdır” (Kardeş, 2012, s. 768). Burada "hafiflik" ve "makbul olmama" durumu, müziğin kendi niteliğinden ziyade, onun hangi kitleler tarafından, nerede ve hangi amaçla tüketildiğine dair bir yargıyı içerir. İdeoloji, bu noktada müziğin sesini değil, toplumsal karşılığını boğmaktadır.
     Peki, dinleyici bu süreçte nerede durmaktadır? Kitle müziği yapıtlarının anlamı, sadece onları üretenlerin zihninde değil, aynı zamanda onları tüketenlerin dünyasında şekillenir. Dinleyici, bir yapıtı sadece kulağıyla duymaz, onu kendi kültürel kimliğinin bir parçası haline getirir. Bir araştırmanın sonuçlarına göre; "Popüler müziğin izlerkitlesi açısından anlamının simgesel anlamlandırma sürecinin bir ürünü olduğuna vurgu yapılması" (Erol, 2002, s. 16), müziğin ideolojik baskılara rağmen nasıl hayatta kaldığını açıklar. İdeolojik olarak "gürültü" olarak kodlanan bir melodi, bir birey için "kimlik", "direniş" ya da "aidiyet" anlamına gelebilir. Bu durum, müziğin ontolojik olarak tek bir tanıma hapsedilemeyecek kadar dinamik olduğunu kanıtlar.
     Sonuç olarak, müziği boğan şeyin fiziksel bir gürültüden ziyade, üzerine inşa edilen ideolojik yapılar olduğunu söylemek mümkündür. Modernleşme, postmodernleşme, Doğu ve Batı gibi kavramlar arasında gidip gelen bu tartışmalar, aslında insanın kendisini seslerle nasıl tanımladığıyla ilgilidir. Geleneksel yapıtların modern formlar içinde "aranjman" edilerek ya da yeniden kurgulanarak var olma çabası, bu ideolojik kuşatmayı kırma denemesidir. Belki de asıl mesele, herhangi bir sesi "gürültü" olarak damgalamadan önce, o sesin hangi insan deneyimine eşlik ettiğini anlamaya çalışmaktır. Gerçekten de, birinin gürültüsü diğerinin ezgisi olabilir mi? Yoksa her müzik, duyulmayı bekleyen bir hakikat mi taşır? Bu, zamanın ve toplumun her döneminde yeniden keşfedilmeyi bekleyen bir sorudur.
     Kaynakça
     Erol, A. (2002). Popüler Müziği Anlamak: Kültürel Kimlik Bağlamında Popüler Müzikte Anlam. İstanbul: Bağlam Yayıncılık.
     Erol, A. (2009). Müzik Üzerine Düşünmek. İstanbul: Bağlam Yayıncılık.
     Kardeş, T. (2012). Klâsik Türk Müziği Repertuvar Dersi Alan Öğrencilerin Üslûp ve Tavır Öğrenimine Yönelik Algıları. III. Uluslararası Hisarlı Ahmet Sempozyumu: Müziği Algılamak Tam Metin Kitabı içinde (ss. 762-776). Kütahya: Ekspres Gazetecilik.
     Okyayuz, Ş. & Kaya, M. (2021). The formation of Turkish-worded light Western music and "local and national love" in songs translated from French. Çeviribilim ve Uygulamaları Dergisi, 30 (2021 Bahar), 133-150. https://doi.org/10.37599/ceviri.902942
     _______________________
     Not: Metinler, “deneme yazıları”dır. Nesnel yaklaşımlarla oluşturulan metinlerin konusu, kurgusu, başvuru-kaynakları tarafımca belirlenmiş, dil ve akış yönünden yapay-zeka (AI) ile geliştirilmiştir. Safa Olgun