Gündelik hayatın karmaşası içinde, bazen bir vitrindeki parlak bir bibloda, bazen de bir alışveriş merkezinin hoparlöründen yayılan aşırı duygusal bir ezgide kendimizi buluruz. Çoğu zaman "zevksizlik" olarak yaftalayıp geçtiğimiz bu olgu, yani Kitsch, aslında modern insanın psikolojik dünyasında çok daha derin ve hayati bir boşluğu doldurmaktadır. Peki, neden zihnimiz bizi bu "ucuz" ve "sahte" olduğu iddia edilen estetik deneyimlere doğru iter? Kitsch yapıtların modern toplumdaki psikolojik işlevi, yalnızca bir beğeni meselesi değil; aynı zamanda bir korunma, teselli ve aidiyet arayışıdır.
Kitsch'in en temel psikolojik işlevlerinden biri, alımlayıcıya gerçekte var olmayan ya da henüz yaşanmamış duyguların bir simülasyonunu sunmasıdır. Modernleşme süreciyle birlikte hayatın rasyonelleşmesi ve duyguların bir tür "verimlilik" kıskacına girmesi, insanı sahici duygusal sarsıntılardan uzaklaştırmıştır. Kitsch, bu noktada devreye girerek dinleyiciye ya da izleyiciye hazır paketlenmiş, "kolay" duygular sunar. Bir estetik kuramcısının belirttiği gibi, bu durum bir tür sahte iyileşme sürecidir: "Kitsch katarsis [arınma] taklidi yapıyor" (Adorno, 1970, s. 239). Sahici bir sanat yapıtı insanı sarsıp onu kendisiyle yüzleşmeye zorlarken, Kitsch tam tersini yapar; insanı olduğu gibi kabul eder ve ona duymak istediği yalanları fısıldar. Bu "sahte arınma", modern insanın hayatın ağır yükü altında nefes alabileceği hayali bir alan yaratır.
Bu noktada, Kitsch'e ihtiyaç duyan belirli bir "insan tipi"nden söz etmek mümkündür. Bu insan tipi, dünyadaki konumunu ve toplumsal gerçekliğini olduğu gibi görmek yerine, onu kendi arzularına göre çarpıtılmış bir ayna aracılığıyla algılamayı tercih eder. Bu durum, bireyin kendi yetersizliklerini ve toplumsal çelişkilerini maskeleme ihtiyacından kaynaklanır. Kuramsal bir perspektife göre bu psikolojik ihtiyaç şöyle açıklanmaktadır: "Çünkü eğer Kitsch'i seven... ve sanatın tüketicisi olarak da onu satın almaya... hazır Kitsch insanı olmasaydı, Kitsch denen olgu da ne ortaya çıkabilir ne de varlığını sürdürebilirdi" (Lukács, 1975, s. 192). Dolayısıyla Kitsch, sadece dışsal bir nesne değil, öznenin kendi yalanlarına sahip çıkma ve bu yalanlar aracılığıyla bir tür iç huzur bulma çabasının bir ürünüdür.
Kitsch yapıtların bir diğer işlevi, modern toplumda gittikçe artan yabancılaşma ve yalnızlık duygusuna karşı bir "duygusal konfor" alanı sağlamasıdır. Modernizm ile birlikte geleneksel bağların kopması, bireyi kendi tikel dünyasına hapsetmiştir. Kitle müziği ve endüstriyel olarak üretilen Kitsch imgeler, bireye herkesle paylaştığı o "tanıdık" ve "güvenli" alanı hatırlatır. Bu yapıtlar, derin bir estetik mesafe veya zihinsel çaba talep etmez; aksine, en düşük direnç noktasından insan ruhuna sızar. Bir düşünürün vurguladığı gibi, Kitsch insanın kendisini yalanlar üzerinden tanımasına olanak tanıyan bir yüzeydir: "Eğer Kitsch... yalandan başka bir şey değilse, bunun suçu, kendini tanımak ve belli bir zevkle kendi yalanlarından yana çıkmak için bu tür yalanları ve yalnızca iyi yanları gösteren bir aynayı gereksinen insanınındır" (Broch, 1956, s. 211). Bu "iyi yanları gösteren ayna", modern insanın aynadaki yorgun yüzünü pembeleşmiş bir görüntüyle değiştirerek ona geçici bir mutluluk bahşeder.
Psikolojik açıdan bakıldığında Kitsch, aynı zamanda bir "ikame tatmin" mekanizmasıdır. Modern hayatın sunduğu gri ve monoton gerçeklik, insanın ruhsal ihtiyaçlarını karşılamakta yetersiz kaldığında, Kitsch bu boşluğu yapay bir parlaklıkla doldurur. Özellikle kitle müziği, bu anlamda bir tür "ruh hali düzenleyicisi" görevi görür. İnsanlar, hayal kırıklıklarıyla dolu dünyada kendi acılarını Kitsch bir duyumsallıkla "estetize" ederek katlanılabilir kılarlar. Bu durum, sanatın özgürleştirici gücünün bir parodisi gibidir; sanat insanı özgürleştirirken, Kitsch onu mevcut durumuna uyum sağlamaya (konformizme) davet eder. Kitsch'in sunduğu bu sahte cennet, aslında insanın kendi aşağılanmasına verdiği bir onay niteliği taşır.
Bunun yanı sıra Kitsch, modern insanın "anlama" zahmetinden kaçarak "hissetme" kolaylığına sığınma arzusunu da tatmin eder. Klasik Müzik ya da modern sanatın talep ettiği o yoğunlaşma hali, yorgun ve dikkat dağınıklığı yaşayan modern özne için çoğu zaman ulaşılamazdır. Kitsch ise zahmetsiz bir tüketim vaat eder. Bu kolaylık, bireyde bir tür "yanlış bilinç" yaratarak, onun gerçekten derin bir estetik deneyim yaşadığını sanmasına yol açar. Oysa bu deneyim, yapıttaki duyguların değil, bireyin yapıta yansıttığı kendi sığ beklentilerinin bir yankısından ibarettir.
Kitsch, modern toplumda yalnızca bir estetik başarısızlık değil, ruhun kendini koruma refleksi olarak karşımıza çıkar. İnsanın güzelliğe duyduğu o kadim özlemin, endüstriyel dünyada çarpıtılmış ve metalaşmış bir biçimidir. Belki de Kitsch'in bu kadar yaygın olması, modern hayatın ne kadar "anlamsız" ve "soğuk" olduğunun en büyük kanıtıdır. Kitsch yapıtlar, bize bir sonuç dayatmak yerine, sığınabileceğimiz sıcak ama sahte bir liman sunar. Bu limanın sahiciliği tartışılsa da, modern insanın o sulara neden bu kadar sık demir attığı, felsefî ve psikolojik bir gerçeklik olarak karşımızda durmaktadır. Estetik olanın o sarsıcı "hakikati" yerine, Kitsch'in yumuşak "yalanı"na sığınmak, belki de modernitenin yarattığı o büyük boşlukla baş etmenin en acı verici ama "kolay" yoludur.
Kaynakça
Adorno, T. W. (1970). Ästhetische Theorie. Frankfurt am Main: Suhrkamp Verlag.
Broch, H. (1956). Musiker über Musik. (J. Rufer, Ed.). Darmstadt: Luchterhand.
Lukács, G. (1975). Die Eigenart des Ästhetischen. (R. Rochlitz, Trad.). Neuwied: Luchterhand.
Soykan, Ö. N. (2009). Estetik ve Sanat Felsefesi. İstanbul: Pinhan Yayıncılık.
____________________________________
Not: Metinler, “deneme yazıları”dır. Nesnel yaklaşımlarla oluşturulan metinlerin konusu, kurgusu, başvuru-kaynakları tarafımca belirlenmiş, dil ve akış yönünden yapay-zeka (AI) ile geliştirilmiştir. Safa Olgun
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder
Not: Yalnızca bu blogun üyesi yorum gönderebilir.