Müzikal Sınırlar ve Benlik İnşası: Nefretin Estetik Gücü

     İnsan benliği, doğumla birlikte tamamlanmış bir yapı değil, yaşam boyu süren bir inşa sürecinin çıktısıdır. Bu süreçte kitle müziği, bireyin dünyadaki konumunu belirlemesi ve kim olduğunu ifade etmesi için en etkili mecralardan biri olarak işlev görür. Genellikle kendimizi sevdiğimiz yapıtlarla tanımladığımızı varsaysak da, aslında kim olduğumuza dair en keskin sınırları, hangi seslerden nefret ettiğimizle mi çiziyoruz? Bu sorunun yanıtı, müziğin sadece bireysel bir estetik tercih değil, aynı zamanda toplumsal bir ayrışma ve savunma mekanizması olduğu gerçeğinde yatmaktadır. Müzik hakkında tartışmak ya da belirli bir yapıttan şikayet etmek, aslında o müziği tüketen "diğer insanlar" hakkında bir yargıda bulunmaktır. Dolayısıyla müzikal nefret, bireyin toplumsal haritadaki yerini belirleyen sessel bir koordinat sistemine dönüşür.
     Modernleşme süreçleriyle birlikte müzik, bireysel özerkliğin ilan edildiği sessel bir alan haline gelmiştir. Özellikle yaşam döngüsünün belirli evrelerinde birey, kendisine sunulan değerleri reddederek kendi özgün sesini bulmaya çalışır. Bu noktada şu retorik soruyu sormak yerinde olacaktır: Eğer reddedecek ve nefret edecek bir "öteki" müzik olmasaydı, kendi kimliğimizi bu denli belirgin hale getirmemiz mümkün olur muydu? Müzik sosyolojisi açısından bakıldığında, "kötü müzik" kavramı, müzikal haz için aslında zorunlu bir önkoşuldur.
     "İnsanlar müzik konusunda anlaşmazlığa düşme eğilimindedir çünkü insanlar geçimsizdir; müzikten şikayet ettiğimizde aslında şikayet ettiğimiz şey diğer insanlardır ve bu yüzden şikayet etmeyi asla gerçekten bırakamayız" (Millward, 2012, s. 468).
     Psikolojik bağlamda, belirli müzik yapıtlarını sevmemek sadece işitsel bir rahatsızlık değil, aynı zamanda sembolik bir dışlama eylemidir. Bireyler, kendilerini ait hissetmedikleri toplumsal sınıfların ya da grupların müziklerini reddederek kendi kültürel sermayelerini koruma altına alırlar. Bu durum, müziğin teknik bir olgu olmanın ötesinde, bir kimlik filtresi olarak nasıl çalıştığını nesnel bir biçimde ortaya koyar. Özellikle kuşaklar arası farklılaşmada müzik, bir mesafe koyma aracı olarak kullanılır. Genç bireylerin ebeveynlerine yabancı gelen ses dünyalarını seçmesi, kendilerini önceki nesillerden ayırma çabasının bir sonucudur.
     "Ebeveynler, büyüyen genç çocuklarından yabancılaşmaya başlarken, ikincisinin ebeveynleri ve aileleri için mümkün olduğunca yabancı olan popüler kültürleri seçmesi ve kendilerini önceki nesillerden ayırmayı kasıtlı olarak amaçlayan gençlik kültürlerine katılması olarak tanımlanmaktadır" (Till, 2010, s. 126).
     Estetik açıdan bakıldığında, kitle müziği içindeki zevk sınıfları, bireyin neyi beğenmediği üzerinden şekillenir. Bir müzik türünün sıkı bir takipçisi olmak, genellikle o türün belirli "ana akım" ya da "yüzeysel" versiyonlarını reddetmeyi de beraberinde getirir. Özellikle yeraltı kültürlerinde, popüler ve yaygın olanı dışlamak, "gerçek" bir fail olmanın temel şartı sayılır. Birey, zorlayıcı ve karmaşık yapıtları tercih ederken aslında kolay olanın sunduğu konforu ve o konforu tüketen kitleyi sessel dünyasından kovar. Eğer müzik sadece işitsel bir haz aracı olsaydı, neden belirli ses dizileri bizde bu denli şiddetli bir direnç uyandırırdı? Bu direnç, aslında bireyin kendi sınırlarını ihlal edilmekten koruma çabasıdır.
     "Bazı zevk topluluklarında, gerçek hayranların veya tutkunların ana akım türler yerine zorlayıcı, avangart ve havalı varyantları tercih ederek kendilerini ayırt etmeleri beklenir; yeraltı biçimleri popüler olanlara karşı koymak için geliştirilir" (Siebrasse & Wald-Fuhrmann, 2023, s. 8).
     Sosyolojik bir perspektiften, müzik tercihleri aracılığıyla yapılan bu "negatif tanımlama", modern toplumun parçalı yapısında bir topluluk duygusu yaratır. Benzer şeylerden nefret eden insanlar, bu ortak dışlama üzerinden birbirlerine bağlanırlar. Bu bağlamda müzik, birleştirici olduğu kadar parçalayıcı bir güçtür; topluluklar oluştururken aynı zamanda "yabancılar" yaratır. Belirli bir sınıfa ait olduğu düşünülen sesleri reddetmek, o sınıfın temsil ettiği yaşam biçiminden de uzaklaşmak anlamına gelir. Bu durum, müziğin toplumsal rollerin sessel bir aynası olduğunu kanıtlamaktadır.
     "Belirli bir alt sınıfa ait olduğu düşünülen türleri tüketmek bazı çevrelerde 'havalı' kabul edilirken, yükselen bir alt-orta sınıfın ifadesi olarak görülen yapıtlar en yaygın olarak reddedilenler arasındadır" (Mazierska, Gillon & Storm, 2018, s. 257).
     Kendimizi sevdiğimiz müziklerden ziyade nefret ettiklerimizle tanımlıyor olmamız, bir çelişki değil, benlik inşasının temel bir yöntemidir. Müzik, bize kim olduğumuzu söylerken, aynı zamanda kim olmadığımızı da yüksek sesle hatırlatır. Bu negatif tanımlama süreci, bireyin karmaşık toplumsal yapılar içinde kaybolmasını önleyen estetik bir kalkandır. Geleceğin dijital dünyasında, algoritmaların bize sadece sevdiğimiz şeyleri sunduğu bir evrende, nefret edecek bir şey bulamamak belki de kimliğimizin o keskin sınırlarını flulaştıracaktır. Belki de asıl özgürlük, sadece neyi dinleyeceğimizi seçmekte değil, neyi asla dinlemeyeceğimizi kararlılıkla ilan edebilmektedir. Müzik, bu yönüyle bizi birleştiren bir ezgi olduğu kadar, kendimizi bulmak için dış dünyaya karşı ördüğümüz melodik bir duvardır.
     Kaynakça
     Mazierska, E., Gillon, L., & Storm, C. (2018). Popular Music in the Post-Digital Age: Politics,  Economy, Culture and Technology. New York: Bloomsbury Academic.
     Millward, S. (2012). Major Labels: A History of Popular Music in Seven Genres. London: Faber & Faber.
     Siebrasse, A., & Wald-Fuhrmann, M. (2023). Sadece hangi türü sevdiğini biliyorsanız bir kişinin zevkini bilemezsiniz: alt türlere ve alt stillere dayalı beş popüler müzik türü içindeki zevk farklılıkları. Frontiers in Psychology, 14, 1-17. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2023.1062146
     Till, R. (2010). Pop Cult: Religion and Popular Music. London: Continuum.
     _______________________
     Not: Metinler, “deneme yazıları”dır. Nesnel yaklaşımlarla oluşturulan metinlerin konusu, kurgusu, başvuru-kaynakları tarafımca belirlenmiş, dil ve akış yönünden yapay-zeka (AI) ile geliştirilmiştir. Safa Olgun