Müzik Ve Algı: Kulaklarımıza Neden Güvenmemeliyiz?

Ses, dış dünyadan zihnimize sızan ham bir titreşimden çok daha fazlasıdır; o, benliğimizin derinliklerinde inşa edilen, kültürel kodlarla filtrelenen ve çoğu zaman duyularımızın bizi yanılttığı bir kurgudur.

Her gün binlerce tınıyla sarmalanmış bir halde yaşarken, kulaklarımızın bize sunduğu bu dünyanın "nesnel" olduğunu kim iddia edebilir?

Müziği dinlerken aslında "duyduğumuz" şey, fiziksel bir gerçeklik midir yoksa zihnimizin bize oynadığı karmaşık bir oyun mu?

Modernizmden postmodernizme uzanan süreçte müziğin teknik bir olgudan ziyade bir insan deneyimi olarak ele alınması, şu sarsıcı gerçeği önümüze koyar:

Müzik söz konusu olduğunda, kulaklarımıza hiçbir zaman tam olarak güvenmemeliyiz. Neden mi?

Bu güvensizliğin temelinde, algılamanın doğuştan gelen kusurlu yapısı yatar. Müzik bilimciler, algılamanın aslında "çıkarımsal, çok düzeyli ve belirsiz bir süreç" olduğunu belirtirler (Huron, Music and Probability: Anticipation and the Psychology of Expectation, p. 72). Bir müzik parçasını dinlerken, notaların altındaki tonalite ve metrik yapı hakkında çıkarımlar yaparız ancak bu yargılar her zaman belirsizlik taşır.

Zihnimiz, eksik olanı tamamlamak, karmaşık olanı ise bildiği bir kalıba sokmak üzere programlanmıştır.

Örneğin, bir dilbilimci ve müzisyenin deneyimine göre, yedi eşit adımdan oluşan bir dizi dinlediğinde, zihni bunu ısrarla majör veya minör gamlarındaki "do, re, mi" gibi tanıdık notalara çekmeye çalışmış; gerçek ona söylense bile bu "illüzyon" devam etmiştir (Aramızdaki Müzik: Müzik Evrensel Bir Dil mi, p. 3). Bu durum, duyduğumuz seslerin nesnel birer veri değil, zihnimizdeki "şemaların" birer yansıması olduğunu kanıtlamaz mı?

Estetik ve psikolojik düzeyde bakıldığında, kulaklarımız sadece birer alıcı değil, aynı zamanda birer sansürcüdür.

Belleğimiz, zamanla gelişen ve müzikal özellikleri saklayan şemalar içerir (Alpern, Music and Language, p. 4). Bu şemalar; gamlar, izin verilebilir aralıklar ve müziğin nasıl davranması gerektiğine dair genel bilgilerle doludur. Eğer duyduğumuz ses bu şemalardan çok uzaksa, zihnimiz onu "yanlış" veya "gürültü" olarak kodlayabilir.

Peki, gerçekte "yanlış" olan ses midir, yoksa bizim beklentilerimiz mi?

Belki de doğu-batı ekseninde veya farklı müzik dönemleri arasında yaşanan o derin estetik çatışmaların kökeninde, kulaklarımızın bize sadece "tanıdık" olanı güzelmiş gibi sunması yatmaktadır.

Psikofiziksel açıdan durum daha da karmaşıktır.

Karmaşık bir müzikal tonun perdesi, temel frekans olmasa bile net bir şekilde duyulabilir; ancak ses yüksekliği değiştiğinde bu algı da hafifçe kayar (Roederer, The Physics and Psychophysics of Music: An Introduction, p. 81). Dahası, aynı notanın bir kulakta diğerine göre biraz farklı bir perde hissi yaratması mümkündür. Bir konser salonunun farklı noktalarında sesin spektral bileşimi değişmesine rağmen, beynimizdeki "yukarıdan aşağıya" (top-down) bilgi odaklı süreçler bizi o sesin aynı enstrümandan geldiğine inandırır (Roederer, The Physics and Psychophysics of Music: An Introduction, p. 82). Bu noktada sormak gerekir: Biz mi enstrümanı duyuyoruz, yoksa zihnimizdeki "enstrüman imgesini" mi? Kulaklarımız dışarıdaki fiziksel enerjiyi yakalamaya çalışırken, beynimiz içeriği bağlama göre yeniden şekillendirir.

Duygusal bağlamda ise kulaklarımızın sadakati iyice şüpheye düşer.

Araştırmalar, sol kulağımızın şarkıcının sesindeki duygusal tonu tanımada daha başarılı olduğunu, sağ kulağımızın ise kelimelerin gerçek içeriğini kavramaya odaklandığını göstermektedir (Müzik Bana Bunu Yaptırdı Rock Müzik, p. 63). Bu iki kanaldan gelen veriler zihnimizde birleşirken, duygusal uyarılma düzeyimiz ve o anki ruh halimiz "neyi nasıl duyacağımızı" belirler.

Örneğin, bir kişi yoğun bir stres altındayken aynı müzik parçasını "rahatsız edici" olarak algılayabilirken, huzurlu bir anda aynı ses dizimini "ruhu yücelten" bir deneyim olarak tanımlayabilir (Akdoğan, Müziğin İletişimdeki Rolü, p. 107). Öyleyse müzik, nesnel bir sanat yapıtı mıdır, yoksa o anki psikofiziksel durumumuzun bir yansıması mı?

Felsefi bir perspektiften bakıldığında, müzik "yaşanmış bir pratik" olarak alanı ve zamanı paylaşmayı içerir (Coğrafya olarak Müzik, p. 53). Ancak modern kitle müziği ve kayıt teknolojileri, sesi bedenden ve mekandan koparmıştır. Kendi sesimizi bir kayıttan duyduğumuzda hissettiğimiz yabancılaşma, fiziksel bir yanılsamanın ötesinde, öznel benliğimiz ile nesnelleştirilmiş imgemiz arasındaki çatışmadır. Sesimiz bize kemik iletimi yoluyla daha derin ve zengin gelirken, bir kayıt cihazı sadece "çevresel imgeyi" yakalar (The Ethnomusicologist, p. 35). Bu durum, duyusal deneyimimizin ne kadar dar bir pencereden dünyaya baktığını gösterir. Sesle iç-dış ikiliğini düşünmek anlamsızdır; çünkü ses bizi istila eder, içimizden geçer ve bizi sarar (Coğrafya olarak Müzik, p. 49, 52).

Sonuç olarak, müzik sadece duyulan bir şey değil, zihnin içinde sürekli yeniden üretilen bir anlamlandırma sürecidir.

"Ses manzarası bir bilgi kaynağıdır ve ses, dinleyici ile çevre arasında bir aracıdır" (Truax, Acoustic Communication, p. 45). Ancak bu aracı, her zaman tarafsız değildir. Kendi inançlarımız, kültürel geçmişimiz, biyolojik limitlerimiz ve hatta o anki duygudurumumuz kulaklarımıza sürekli "fısıldar".

Belki de müziğin gerçek güzelliği, onun nesnel bir gerçeklik olmamasında; her bireyin zihninde, o kişinin kendi "hatalarıyla" ve "yanılsamalarıyla" yeniden yaratılan eşsiz bir evren olmasında yatmaktadır.

Dolayısıyla, bir dahaki sefere bir melodiye kapıldığınızda durun ve düşünün:

Kulaklarınız size gerçeği mi söylüyor, yoksa duymak istediğiniz masalı mı?

KAYNAKÇA

Akdoğan, F. N. (2013). Müziğin İletişimdeki Rolü. (Yayımlanmamış Doktora Tezi).

Alpern, L. S. (2012). Music and Language. Cambridge, MA: MIT Press.

Canyakan, S. (2017). Müzik Türlerine Verilen Duygusal Tepkide Zaman Değişkenleri ve Kronobiyolojik Etkenler. (Doktora Tezi, Dokuz Eylül Üniversitesi).

Dell'Agnese, E. & Tabusi, M. (2016). Coğrafya olarak Müzik - Sesler, Yerler, Bölgeler.

Frith, S. (1996). Performing Rites: On the Value of Popular Music. Oxford: Oxford University Press.

Hargreaves, D. J. & North, A. C. (2002). Musical Development and Learning. New York: Continuum.

Hood, M. (1977). The Ethnomusicologist. New York: McGraw-Hill.

Huron, D. (2006). Sweet Anticipation: Music and the Psychology of Expectation. Cambridge, MA: MIT Press.

Meyer, L. B. (1956). Emotion and Meaning in Music. Chicago: University of Chicago Press.

Roederer, J. G. (2008). The Physics and Psychophysics of Music: An Introduction. New York: Springer.

Truax, B. (1984). Acoustic Communication. Norwood, NJ: Ablex Publishing.

________________________

müzik5n1k&ai