Kitle Müziği Tarihinde Hiciv ve Abartı

     Müzik tarihini okumak, genellikle bir dizi önemli tarihin, yapıtın ve "dahi" olarak adlandırılan figürlerin saygılı bir dökümünü incelemek anlamına gelir. Ancak modern dönemin popüler seslerini konu alan bazı anlatılar, bu geleneksel ve ağırbaşlı yolu reddederek karşımıza hiciv, abartı ve hatta alaycılıkla dolu bir perspektif çıkarır. Özellikle kitle müziğinin gelişimini bir çizgi dizisi ya da grafik anlatı formunda ele alan yapıtlar, neden bu denli aykırı bir üslubu tercih eder? Bu tercih, sadece bir eğlence aracı mıdır, yoksa müziğin insan deneyimindeki yerine dair daha derin bir estetik ve sosyolojik eleştiriyi mi barındırır? Müziğin sadece teknik bir ses dizilimi değil, toplumsal bir eyleyen olduğu düşünüldüğünde; hiciv, kurumsallaşmış anlatıların yarattığı "kutsallık" zırhını delmek için kullanılan en keskin araç haline gelir.
     Kitle müziği tarihinin hicivle anlatılmasının temelinde, kurumsallaşmış "büyük anlatılar"a karşı duyulan postmodern bir güvensizlik yatar. Geleneksel müzik tarihçiliği, popüler figürleri neredeyse seküler bir inanç sisteminin parçasıymış gibi kusursuzlaştırarak sunma eğilimindedir. Oysa müzik dönemleri arasındaki geçişler, her zaman bu denli steril ve saygın değildir. Hiciv, bu yapay saygınlığı yıkarak kitle müziğinin aslında ne kadar kaotik, çelişkili ve insani bir zeminde yükseldiğini ortaya koyar. Bu durum, toplumsal yapıların müziğe yansıyan aynası olarak görülebilir. Konuya dair kuramsal yaklaşımlarda bu durum şu şekilde ifade edilmektedir:
     "Bu müzik türlerinin yalnızca eğlence mekânlarında tüketilen bir meta değil aynı zamanda azınlıklar için bir kendini ifade aracı olduğunu, hayatta kalma mücadelesi verenlerin dilinde eşsiz bir silaha dönüştüğünü, 'büyük-resmi anlatılar'a karşı bir 'karşı-anlatı' özelliği taşıdığını göstermektedir" (Hebdige, 2003, s. 243).
     Bu perspektiften bakıldığında, abartı ve hiciv, kitle iletişim araçlarının ve "kültür endüstrisinin" yarattığı parıltılı imajlara bir yanıt niteliğindedir. Eğer kitle müziği endüstrisi, sanatçıyı ve yapıtı bir tüketim nesnesi olarak kurgulayıp onun etrafında sahte bir aura yaratıyorsa; hiciv de bu aurayı dağıtan estetik bir karşı saldırıdır. Modernizmin getirdiği rasyonel ve ciddi tarih anlayışı, postmodern bir bakış açısıyla yerini "pastiş" ve "parodi"ye bırakır. Geçmişin seslerini bugünün diliyle yeniden yorumlayan her yapıt, aslında geleneğin sabitlenmiş bir olgu olmadığını kanıtlar. Müzik yapıtlarının içine işlenmiş olan hüzün ya da isyan gibi duygular, hiciv yoluyla süzgeçten geçirildiğinde, dinleyici ile yapıt arasındaki mesafe kısalır ve o sesin gerçek sahiplerine, yani sokağa döner.
      "Kitle kaynaklı karizmanın gücü, tek bir hayranın, milyonlarca insana aynı anda yayılan görüntüler ve sesler aracılığıyla bir süperstarla kişisel bir ilişki kurabileceği fikrine dayanmaktadır" (Campbell, Starr, Blackwell, Waterman, 2005, s. 1).
     Neden saygılı bir dil yerine abartı tercih edilir? Çünkü kitle müziği dünyasında gerçeklik, zaten çoğu zaman "gerçeküstü" bir boyutta yaşanmaktadır. Bir müzik sahnesinin ikonlarının yaşadığı hayatlar ve o seslerin kitleler üzerindeki etkisi, sıradan bir dilin sınırlarını çoktan aşmıştır. Abartı, bu gerçekliği çarpıtmak yerine, onun ne kadar olağandışı olduğunu vurgulamanın bir yoludur. Psikolojik bir mercekten bakıldığında, hiciv; hayranlık duyulan figürlerle kurulan o dinsel nitelikli bağı sarsarak bireye kendi özerkliğini hatırlatır. Bu durum, popüler kültürü bir "kült" olarak görenlerin kutsallık atfettiği her şeyi neşeli bir biçimde ihlal etme eylemidir. Konuya dair bir saptamada şu ifadeler dikkat çekicidir:
     "Kahramanlar olarak tapınılan, tanrılaştırılan yıldızlar, hayranlık nesnelerinden daha fazlasıdır; onlar aynı zamanda bir kültün konusudur ve etraflarında embriyo halinde bir inanç sistemi oluşmuştur" (Till, 2010, s. 53).
     Hiciv ve abartı kullanımı, aynı zamanda "Doğu-Batı" sentezi ya da modernleşme sancıları çeken müzik türleri gibi karmaşık tarihsel süreçlerin daha "hazmedilebilir" hale getirilmesine hizmet eder. Kitleler için ağır ve teknik bir müzik tarihini takip etmek zorlayıcı olabilirken; mizahın sunduğu akıcılık, tarihin tozlu sayfalarını canlandırır. Bu durum, estetik beğeninin haz ve ilgiye bağlı iki süreç olduğu gerçeğini hatırlatır. Hiciv, ilginin uyanık kalmasını sağlarken, abartı ise hazzın dozunu artırır. Ancak burada asıl önemli olan, bu mizahi dilin ardında yatan nesnel gerçektir: Müzik tarihi, sadece plak satışlarından ya da teknik yeniliklerden değil; insanın hata yapabilme, tutkuyla bağlanma ve bazen de gülünç durumlara düşme hikâyelerinden oluşur.
     Kitle müziği tarihini hiciv ve abartıyla anlatan yapıtlar, aslında bize müziğin "insani" özünü hatırlatır. Saygın anlatıların yarattığı o soğuk ve uzak mesafeyi yıkarak, seslerin ruhumuzda bıraktığı izleri daha samimi bir zemine çeker. Bu sessel yolculukta abartı, gerçeğin altını çizen kalın bir kalem işlevi görürken; hiciv ise bizi kendi yarattığımız mitlerin kurbanı olmaktan kurtarır. Müzik yapıtları, zamanın akışı içinde sürekli güncellenmekte ve yeni anlamlar kazanmaktadır. Belki de müzik tarihinin en "gerçek" anlatısı, onun ne kadar ciddiye alınmaması gerektiğini de neşeli bir dille söyleyebilen anlatıdır. Son kertede sormak gerekir: Bir yapıtın ruhuna ulaşmanın yolu ona tapınmaktan mı geçer, yoksa onunla birlikte yüksek sesle gülebilmekten mi?
     Kaynakça
     Camgöz, N. (2019). Anadolu Türkülerinin Anadolu Pop-Rock Müzik Türüne Uyarlanmasının Halkbilimsel İncelenmesi (Yayımlanmamış Doktora Tezi). İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul.
     Campbell, M., Starr, L., Blackwell, J., Waterman, C. (2005). American Popular Music: The Rock Years. Oxford: Oxford University Press.
     Hebdige, D. (2003). Kes Yapıştır: Kültür, Kimlik ve Karayip Müziği. (Çev. N. Elhüseyni). İstanbul: Ayrıntı Yayınları.
     Till, R. (2010). Pop Cult: Religion and Popular Music. London: Continuum.
      __________________________
     Not: Metinler, “deneme yazıları”dır. Nesnel yaklaşımlarla oluşturulan metinlerin konusu, kurgusu, başvuru-kaynakları tarafımca belirlenmiş, dil ve akış yönünden yapay-zeka (AI) ile geliştirilmiştir. Safa Olgun