Bilim Müziği Açıklayabilir mi Yoksa Sadece Ölçebilir mi?

     Sesin fiziksel bir olgu olarak ölçülmesi ile müziğin bir insan deneyimi olarak anlamlandırılması arasındaki o ince çizgi tam olarak nerede başlar? Bir yapıtın frekansını, genliğini veya matematiksel oranlarını en hassas cihazlarla belirlemek, o tınıların ruhumuzda yarattığı karmaşık dalgalanmayı bütünüyle açıklamaya yeter mi? Batı bilgi geleneği yüzyıllardır dünyayı seyretmekten ziyade onu ölçerek, soyutlayarak ve kontrol altına alarak anlamaya çalıştı. Ancak müziğin doğası, bu nesnel analizlerin her zaman bir adım ötesinde, ulaşılamaz bir noktada duruyor gibi görünüyor. Bilimimiz her zaman anlamı ölçmeyi arzulamıştır; ancak gürültünün olmadığı yerde hiçbir öz gerçekleşmez (Attali, 1977, s. 3).
     Fiziksel dünyada karşılığı olan şey aslında sadece hava parçacıklarının belirli bir periyotta titreşmesidir. Ancak bu titreşimler bir zihin tarafından algılandığında, kalıplar tanındığında ve birbirleriyle ilişkilendirildiğinde "müzik" kimliği kazanır. Bu noktada akıllara şu soru gelir: Bilim ses dalgasını ölçerken aslında müziğin kendisini mi ölçmektedir? "Müzik, 'nesnel' olarak değil, bir zihin için var olan fenomendir" (Higgins, 2012, s. 2). Bu ifadeyi kabul ettiğimizde, bilimin müziği sadece fiziksel bir veri yığını olarak ölçebileceği, ancak onun özündeki fenomenolojik deneyimi tam olarak açıklayamayacağı gerçeğiyle yüzleşiriz. Laboratuvar ortamında bir beynin hangi ödül merkezlerinin tetiklendiğini görmek, o yapıttan alınan derin huzurun ya da kederin bizzat kendisi midir?
     Günümüzün gelişmiş nörobilimsel yaklaşımları, insan zihninin bu gizemli dünyasını anlamak için fMRI veya EEG gibi araçlara başvuruyor. Bu çalışmalar kuşkusuz değerlidir; ancak genellikle müziği manipüle edilebilir, küçük ve yalıtılmış parametrelere indirgeme riski taşır. "Müzik psikolojisindeki geleneksel çalışmanın temelinde yatan 'standart indirgemeci gündem', hümanist çalışmayı canlandıran sorularla bağlantı kuracak kadar asla ölçeklenemez" (Hartley ve Poeppel, 2020, s. 597). Bilimsel cihazlar, bir sesin beyinde hangi sinirsel yolu izlediğini sayısal olarak dökebilir; peki ya o sesin kültürel bir bellekten süzülüp gelerek dinleyicide uyandırdığı o tarif edilemez ortak yaşanmışlık hissini nasıl "hesaplayabilir"?
     Müzik tarihinin farklı dönemlerine baktığımızda, özellikle Klasik Müzik geleneğinde matematiğin ve geometrik oranların müziğin sarsılmaz yasası olarak görüldüğü zamanlar olmuştur. "Müzik teorisi, algısal ayarlara karşılık gelen yapıların net bir resmini sağlar; genel olarak bu yapılar matematiksel sistemlerdir" (Orlov, 1992, s. 8). Bu perspektiften bakıldığında müzik, adeta seslerle icra edilen bir matematik deneyi gibidir. Ancak bu yaklaşım, müziği sadece bir "nesne" veya "metin" olarak görür. Oysa Doğu-Batı eksenindeki farklı estetik yaklaşımlar, düzenin ve zamanın sadece sayılarla değil, yaşamın akışkanlığıyla da ilgili olduğunu hatırlatır. Bilim, bir metronomun vuruşlarını mutlak bir hassasiyetle ölçebilir; ancak bir müzisyenin o ritmi duygusal bir ifade için nasıl esnettiğini ya da o "kusurlu" sapmaların neden kulağımıza daha "doğal" geldiğini açıklamakta çoğu zaman yetersiz kalır.
     Modernizm ve sonrasındaki süreçlerde müziğin teknolojiyle olan bağı daha da güçlendi. Artık sesleri dijital olarak parçalara ayırabiliyor, en küçük atomuna kadar analiz edebiliyoruz. Fakat tüm bu teknik hakimiyet, müziğin bir "iletişim" değil, bir "varoluş" biçimi olduğu gerçeğini değiştirmiyor. Müzik, insanın içsel dünyasındaki o gizemli "kara kutu" ile dış dünya arasındaki bir köprüdür. Bilim bu köprünün mimarisini, kullanılan malzemenin dayanıklılığını ve üzerindeki trafiğin yoğunluğunu ölçebilir; ama köprüden geçen yolcunun hissettiği o sonsuzluk duygusunu her zaman bir gizem olarak bırakacaktır. Belki de müziğin gerçek gücü, bilimin ölçebildiği o katı fiziksel dünyadan, sadece hissedebildiğimiz o uçsuz bucaksız zihinsel evrene açılan bir kapı olmasında yatıyordur. Sizce de müziği tamamen "açıklanmış" bir formüle indirgemek, onun hayat veren o büyülü ruhunu yok etmek olmaz mıydı?
     Kaynakça
     Attali, J. (1977). Bruit: essai sur l'économie politique de la musique. Paris: Presses Universitaires de France.
     Hartley, C., & Poeppel, D. (2020). The frontiers of music-science: Interdisciplinary perspectives. In D. Trippett & B. Steege (Eds.), Music Science Frontiers. London: MIT Press.
     Higgins, K. M. (2012). The Music Between Us: Is Music a Universal Language? Chicago: University of Chicago Press.
     Orlov, G. (1992). Tree of Music. Washington: H.A. Frager & Co.
     __________________________
     Not: Metinler, “deneme yazıları”dır. Nesnel yaklaşımlarla oluşturulan metinlerin konusu, kurgusu, başvuru-kaynakları tarafımca belirlenmiş, dil ve akış yönünden yapay-zeka (AI) ile geliştirilmiştir. Safa Olgun