Uşşak Makamı: Bir Makamsal Yapının Uzun Ömründeki Gizem

     Seslerin dünyasında bazı diziler vardır ki, zamanın çizgisel akışına inat, döngüsel bir şekilde her dönemde yeniden karşımıza çıkar. Doğu geleneklerinin en karakteristik ses yapılarından biri olan ve "aşıkların makamı" olarak da anılan o belirli tını kümesi, yüzyıllardır hem sarayların yüksek tavanlı salonlarında hem de halkın kerpiç evlerinde aynı tazelikle yankılanmaktadır. Peki, bugün "Klasik Müzik" dönemlerinden "Kitle Müziği" sahalarına kadar uzanan bu geniş yelpazede, bir makamsal yapının, özellikle de o puslu ve vakur edasıyla bilinen Uşşak yapısının, bu denli uzun ömürlü olmasının sırrı nedir? Bu ses dizisi, sadece matematiksel bir aralıklar bütünü müdür yoksa insan deneyiminin binlerce yıllık ortak kodlarını mı taşımaktadır?
     Bu uzun ömürlülüğün temelinde yatan ilk sır, yapıtların iskeletini oluşturan "ezgi çekirdekleri"ndeki sarsılmaz dengedir. Bir müzik sisteminin bin yılı aşkın bir süre ayakta kalabilmesi, onun hem teknik bir mükemmelliğe sahip olmasını hem de insan zihninin sesi işleme biçimine (iç işitme) tam uyum sağlamasını gerektirir. Doğu’nun modal geleneklerinde geliştirilen ve sekizliyi on yedi veya daha fazla gayri müsavi aralığa bölen ses sistemleri, bu ihtiyacı yüzyıllardır başarıyla karşılamaktadır. Kuramsal yapıtlarda ifade edildiği üzere, bu coğrafyadaki müzikal gelişim benzersiz bir noktaya ulaşmıştır: "Bu coğrafyadaki modal müzik, gerek sistem gerek uygulama bakımından, dünyada benzeri görülmeyen bir teknik ve estetik düzeye eriştirilmiştir" (Zeren, 2000, s. 555). İşte bu estetik düzey, Uşşak gibi yapıların sadece bir "dizi" olmaktan çıkıp, insan ruhunun derinliklerine nüfuz eden bir "anlam haritası" haline gelmesini sağlamıştır.
     Psikolojik bir perspektiften baktığımızda, bu makamsal yapının başarısı, sunduğu duygusal "her yerdelik" haliyle yakından ilgilidir. Bir ses dizisi nasıl olur da hem derin bir hüznü hem de vakur bir sükuneti aynı anda barındırabilir? Geleneksel müzik teorisyenleri, müziği sadece teknik bir olgu olarak değil, insanın doğayla ve kendi iç dünyasıyla kurduğu bir iletişim dili olarak görmüşlerdir. Bir yapıtın başarısı, dinleyicinin o yapıtı kendi kimliğinin bir parçası olarak algılamasında gizlidir. Modern araştırmaların da vurguladığı gibi, müziğin yarattığı anlamsal değer, toplumun ortak gönül anlayışıyla uyumlu olduğunda, dinleyici o yapıtı geleneksel kültürünün doğal bir parçası olarak algılar ve içselleştirir (Yükselsin, 2001). Uşşak yapısı, insan zihninin "uyum" ve "çözülme" beklentilerine verdiği o tanıdık cevapla, kültürel şartlanmaların ötesinde, biyolojik bir ritimle de el sıkışmaktadır.
     Tarihsel süreçte yaşanan büyük zihniyet değişimleri, yani Modernizm ve rasyonalizasyon süreçleri, pek çok geleneksel yapıyı tasfiye ederken; bu makamsal doku, kendini her dönemin yeni müzik diline tercüme etmeyi başarmıştır. Bugün "Kitle Müziği" veya "Pop Müzik" olarak adlandırdığımız modern yapıtların pek çoğunda, aslında bu kadim makamın kırıntıları ve motifleri yaşamaya devam etmektedir. İnsanlar farkında olmasalar bile, bir radyo kanalından yayılan modern bir şarkıda aslında yüzyıllar öncesinin o tanıdık uşşak nidasını duymaktadırlar. Bu durum, bir medeniyetin ses belleğinin ne kadar dirençli olduğunun kanıtıdır. Müziğin "nesneleştiği" ve notasyonun otoritesinin arttığı modern dönemde bile, usta-çırak bağından süzülüp gelen o canlı ruhun etkisi silinmemiştir. Araştırmacıların belirttiği üzere; "Üç ya da dört asır önce bestelenmiş, çeşitli meşk silsilelerinden geçmiş ve ancak on dokuzuncu yüzyıl sonlarıyla yirminci yüzyıl başlarında notaya alınıp kağıda dökülebilmiş bir yapıtın ‘aslına uygun’ olduğu iddiasının tamamen anlamsız olduğu da apaçık ortadadır" (Behar, 2016, s. 118). Bu tespit, uşşak gibi yapıların neden kâğıt üzerinde dondurulamayacağını, aksine her icrada yeniden doğan bir "oluş" hali olduğunu fısıldar.
     Estetik bir derinlik olarak karşımıza çıkan bir diğer unsur ise, makamın diğer dizilerle olan geçişkenliği ve esnekliğidir. Müzik tarihi boyunca, bir ses sisteminin diğerine evrilmesi veya isim değiştirmesi sıkça rastlanan bir durumdur. Örneğin, bugün yaygın olarak kullanılan bazı makamsal yapıların, geçmişteki uşşak dizilerinin birer uzantısı veya yeniden yorumlanmış hali olduğu bilinmektedir (Tura, 1988). Bu esneklik, makamın "geleneksel hafıza" içindeki sürekliliğini sağlarken, onun her müzik döneminin estetik ihtiyaçlarına cevap vermesine olanak tanımıştır. Bir yapıtın yüzyıllar sonra bile hala "yeni" gibi duyulması, onun içindeki o matematiksel ve ruhsal dengenin kusursuzluğundan kaynaklanır.
     Uşşak makamsal yapısının uzun ömrünün sırrı; onun hem doğanın matematiksel düzenine (fizik) hem de insan ruhunun en mahrem köşelerine (metafizik) aynı anda hitap edebilmesindedir. Bu ses dizisi, sadece Doğu geleneklerinin bir mirası değil, insanlığın ortak anlam arayışının seste büründüğü en zarif hallerden biridir. Sizce de bir yapıtın gerçek gücü, onu yaratan kişinin kimliğinden sıyrılıp, yüzyıllar boyu milyonlarca insanın kalbinde aynı kapıyı açabilmesinde gizli değil midir? Belki de uşşak, sadece bir melodi değil, ruhumuzun henüz kelimelere dökemediğimiz o kadim sessizliğinin sesle buluştuğu ilk andır. Bu gizemli bağ, müzik var olduğu sürece her yeni yapıtta ve her içten nidadatitreşmeye devam edecektir.
     Kaynakça
     Ayas, G. O. (2019). Müzik Sosyolojisi: Kavramsal Bir Bakış. İstanbul: İthaki Yayınları.
     Behar, C. (2016). Aşk Olmayınca Meşk Olmaz: Geleneksel Osmanlı/Türk Müziğinde Öğretim ve İntikal. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
     Tura, Y. (1988). Türk Musikisinin Meseleleri. İstanbul: Pan Yayıncılık.
     Yükselsin, İ. Y. (2001). Türkiye'de Çingene Müziği. İstanbul: Pan Yayıncılık.
     Zeren, M. A. (2000). Modern Türk Müziği Kuramı. In Osmanlı (Cilt 10). Ankara: Yeni Türkiye Yayınları.
     __________________________
     Not: Metinler, “deneme yazıları”dır. Nesnel yaklaşımlarla oluşturulan metinlerin konusu, kurgusu, başvuru-kaynakları tarafımca belirlenmiş, dil ve akış yönünden yapay-zeka (AI) ile geliştirilmiştir. Safa Olgun