"Klasik" Kavramının Sosyo-Kültürel Kökenleri Üzerine

     Bir müziğin "klasik" olarak nitelendirilmesi, o müziğin sadece teknik mükemmelliğiyle mi ilgilidir, yoksa bu unvan belirli bir toplumsal yaşam biçiminin, yani şehirleşmiş bir kültürün zorunlu bir sonucu mudur? Genellikle "Klasik Müzik" dendiğinde zihnimizde canlanan o ağırbaşlı, kuralları önceden belirlenmiş ve kurumsal bir disiplinle icra edilen yapıtlardır. Peki, bu yapıtların doğuşu ve olgunlaşması için neden hep büyük şehir merkezleri, saraylar veya akademiler adres gösterilir? Halkın günlük ritminden süzülen "Folk Müzik" ile elitlerin estetik arayışını temsil eden klasik yapıtlar arasındaki o meşhur çizgi, gerçekten aşılması imkânsız bir duvar mıdır, yoksa her iki dünya da aslında aynı kaynaktan mı beslenir?
     Müziğin felsefi derinliğine bakıldığında, klasik unvanını belirleyen temel ölçütlerden birinin "süreklilik" ve "kaidelere bağlılık" olduğu görülür. Bir ses sisteminin klasikleşebilmesi için, tesadüfi tınıların ötesine geçerek rasyonel bir düzen kazanması gerekir. Kuramsal çalışmalarda bu durum şöyle tanımlanır: "Klasik mûsikî, belli bir dönemde, kaidelere uygun olarak yapılmış, sanat gücü taşıyan yapıtlardan oluşur" (TRT Müzik Dairesi Yayınları, 1986, as cited in Türk Müziğinde İz Bırakanlar - II, s. 107). Bu tanım, klasikleşme sürecinin sadece bireysel bir deha değil, aynı zamanda o dehanın üzerine inşa edilebileceği bir kurallar bütününü gerektirdiğini fısıldar. İşte şehirleşme tam da bu noktada devreye girer; çünkü kuralların yazılması, sistemleştirilmesi ve bir "ekol" haline gelmesi için şehirlerin sunduğu o yoğun entelektüel etkileşime ihtiyaç duyulur.
     Ancak klasik müziğin şehirle kurduğu bu organik bağ, onun köksüz olduğu anlamına gelmez. Tarihsel süreçte Doğu ve Batı gelenekleri incelendiğinde, klasik formların aslında halkın içinden gelen saf tınıların rafine edilmiş halleri olduğu görülür. Şehirleşmiş kültür, halkın ürettiği o ham malzemeyi alır, teknik bir disiplinle işler ve ona dikey bir derinlik katar. Modern dönem kuramcılarına göre, bu iki dünya aslında birbirinin zıttı değil, tamamlayıcısıdır. "Halk ve sanat mûsikîleri, birbirinden farklı iki ayrı mûsikî değil, aynı mûsikînin iki dalından, iki değişik üslubundan ibarettir ve bu farklılaşma da gerek zaman gerek mahiyet bakımından pek uzaklara gitmemektedir" (Tura, 1988, s. 52). Bu bakış açısı, müziğin klasikleşme yolculuğunda şehirleşmenin bir "varoluş" nedeni değil, bir "üslup kazandırma" aracı olduğunu ortaya koymaktadır.
     Estetik ve psikolojik bir düzlemden bakıldığında, şehirleşmiş bir kültürün müziğe en büyük katkısı, teknik bir üstünlük sağlayan "modal" yapıdır. Doğu'nun makamsal zenginliği veya Batı'nın armoni disiplini, yüzyıllar süren bir kentsel birikimin sonucudur. Bu coğrafyalardaki müzik pratikleri, o kadar yüksek bir noktaya ulaşmıştır ki, dünyanın geri kalanı için estetik bir çıta oluşturmuştur. Kuramsal analizlere göre; "bu coğrafyadaki modal müzik, gerek sistem gerek uygulama bakımından, dünyada benzeri görülmeyen bir teknik ve estetik düzeye eriştirilmiştir" (Zeren, 1995, as cited in Osmanlı Cilt 10, s. 555). Bu üstün düzey, kuşkusuz bir eğitim hiyerarşisi ve kurumsal bir hafıza gerektirir. Şehir, sanatçının sadece "ne" çalacağını değil, o yapıtın felsefi olarak "nerede" durması gerektiğini belirleyen bir laboratuvar işlevi görür.
     Öte yandan, klasik müziğin ontolojik varlığına dair farklı yaklaşımlar da mevcuttur. Modernizm ve rasyonalizasyon süreçleriyle birlikte klasik yapıtlar, özellikle Batı dünyasında birer "sanat nesnesi" olarak kâğıt üzerine sabitlenmiştir. Oysa pek çok geleneksel kültürde müzik, o anda olup biten, icracının nefesiyle şekillenen canlı bir süreçtir. Şehirleşmiş kültürün getirdiği bu "nesneleşme" eğilimi, müziğin "klasik" unvanını bir statü simgesine dönüştürebilir. Araştırmacılar bu durumu şu şekilde eleştirir: "Batılı bakış açısından müziği sanki bir nesneymiş, kendi başına anlama sahip bir ‘şey’miş gibi ele almak, dünyadaki birçok müzik kültürüne yabancıdır" (Bohlman, 2015, s. 28). Dolayısıyla, müziğin klasikleşmesi için sadece şehirleşmiş bir bürokrasinin onu "sabitlenmesi" yeterli değildir; asıl olan o yapıtın insanın duyusal deneyimindeki karşılığıdır.
     Bugün gelinen noktada, şehirleşmiş bir kültürün klasik müzik için sunduğu imkânların yadsınamaz bir gerçeği vardır. Konservatuvarlar, kütüphaneler ve eğitim silsileleri müziğin binlerce yıllık hafızasını korumaya çalışır. Ancak müziğin ruhunu sadece beton binaların ve yazılı kuralların içine hapsetmek mümkün müdür? Eğer bir yapıt, yüzyıllar geçmesine rağmen hala insan ruhunda bir "esrime" veya "tarab" hali yaratabiliyorsa, o yapıtın kökeni bir saray bahçesi de olabilir, bir dağ yamacı da. Şehirleşme sadece o sesin "tercüme edilebilir" ve "taşınabilir" bir forma kavuşmasını sağlar.
     Bir müziğin "klasik" unvanını alabilmesi için şehirleşmiş bir kültürün uzantısı olması, teknik bir zorunluluktan ziyade tarihsel bir olgudur. Şehir, müziğin kurallarını yazar, onu disipline eder ve gelecek nesillere aktarılacak bir miras haline getirir. Ancak o müziğin "sanat gücü", köklerinin halkın ortak vicdanında ve doğanın ritminde olmasıyla ilgilidir. Belki de müzik, en büyük "klasikliğini" şehrin kuralcı aklıyla halkın özgür ruhunun kesiştiği o gizemli alanda bulmaktadır. Sizce de bir yapıtın gerçek değeri, onun kâğıt üzerindeki matematiksel mükemmelliğinde mi saklıdır, yoksa o notaların arasından sızan ve binlerce yıllık bir insan tecrübesine dokunan o canlı nefeste mi?
     Kaynakça
     Bohlman, P. V. (2015). Dünya Müziği. (Çev. H. Gür). Ankara: Dost Kitabevi.
     Özden, E. (2015). Osmanlı Maarifinde Musiki. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
     Tura, Y. (1988). Türk Musikisinin Meseleleri. İstanbul: Pan Yayıncılık.
     Zeren, M. A. (2000). Modern Türk Müziği Kuramı. In Osmanlı (Cilt 10). Ankara: Yeni Türkiye Yayınları.
     __________________________________
    Not: Metinler, “deneme yazıları”dır. Nesnel yaklaşımlarla oluşturulan metinlerin konusu, kurgusu, başvuru-kaynakları tarafımca belirlenmiş, dil ve akış yönünden yapay-zeka (AI) ile geliştirilmiştir. Safa Olgun