Geleneksel dönemlerden günümüze uzanan süreçte, esrimeyi hedefleyen müziklerin öğrenimi her zaman yüz yüze ve doğrudan bir etkileşime dayanmıştır. Bu sistemde yapıtlar, yazıya dökülmüş birer nesne olmaktan çıkarak ustadan çırağa akan canlı bir sürece dönüşür. Bilginin aktarımı, sadece doğru notayı basmak değil, o sesin ardındaki tavrı, üslubu ve en önemlisi "duyumu" yani "ihsası" öğrenmektir. Kaynaklarda belirtildiği üzere, taklit ve tekrar bu sürecin temel taşıdır. "Taklit ve tekrar üzerine kurulu olan bu yöntemde müzik yapıtı öğrenciye kısım kısım ve bütünüyle defalarca tekrarlatılarak bellekte yer etmekteydi" (Behar, 2014, s. 180). Bu yöntem sayesinde öğrenci, bir yapıtı sadece ezberlemez, onu hocasının yorumuyla birlikte kendi hafızasının sarsılmaz bir parçası haline getirir. Zira bu sistemin bekası, kâğıda değil, üretilen bu kolektif hafızaya bağlıdır.
Modernizm süreciyle birlikte müzik eğitiminin konservatuvarlar gibi resmî kurumlara taşınması, usta-çırak bağının zayıflayacağı yönünde bir beklenti yaratsa da, esrime kültürü bu yapının içinde kendi varlığını sürdürmenin yollarını bulmuştur. Modern kurumlarda dahi, tekniklerin ve üslubun aktarılmasında hâlâ bir rehberliğe ihtiyaç duyulması, geleneksel bağın tamamen yok olmasını engellemiştir. Klasik orkestra ve topluluk sistemlerine geçilirken bile, her yeni yetişen icracının bir ustanın nezaretine verilmesi geleneği korunmuştur. "Her acemi bir ustanın gözetimine bırakılır ve bu yolda yetişen öğrencilerden topluluklar için genç kadrolar sağlanırdı" (Özden, 2015, s. 115). Bu durum, modern eğitimin sağladığı teknik standardın, ancak usta-çırak ilişkisindeki o "canlı" dokunuşla birleştiğinde gerçek bir sanatkârlığa dönüştüğünü kanıtlamaktadır.
Esrime kültüründe ustalardan öğrenilen şey tam olarak nedir? Usta, çırağına sadece ses aralıklarını veya ritim kalıplarını öğretmez; ona müziğin uyandırdığı sıradışı duygu durumlarını yani esrimeyi nasıl inşa edeceğini de gösterir. Müziğin bir "duyum" sanatı olduğu bu dünyada, öğrencinin profesyonel bir icracı olabilmesi için o müzik diline özgü mesleki jargonun ve davranış kurallarının (adab) içine girmesi gerekir. Esrime deneyimini besleyen bu bütünsel ortam, usta tarafından bir yaşam biçimi olarak çırağa aşılanır. "Müzik kültürünün müzik kaynaklı esrime deneyimini nasıl beslediğini göstermek için mesleki jargon, müzik eğitimi ve müzikle ilişkili davranış kuralları gibi alanları inceliyorum" (Racy, 2003, s. 16). Bu bağlamda, usta-çırak ilişkisi sadece bir ders saatiyle sınırlı kalmayıp, öğrencinin ses dünyasını ve estetik yargılarını şekillendiren bir sosyalleşme sürecine dönüşür.
Psikolojik bir düzlemden bakıldığında, usta-çırak bağının korunması, insan zihninin sesi işleme ve anlamlandırma biçimiyle de örtüşür. Kâğıt üzerindeki notalar taslak niteliğindeyken, asıl "yapıt", o notaların çevresinde yapılan ince süslemeler ve mikrotonal nüanslarda gizlidir. Bu nüanslar ise ancak ustanın icrasını duymak ve onu taklit etmekle öğrenilebilir. Hafıza ve yeteneğin üzerine bina edilen bu sistem, duyguların ve tavrın en saf haliyle yansıtılmasını sağlar. "Meşk bir bakıma mûsikî geleneğinin ta kendisidir" (Öncel, 2015, s. 220). Dolayısıyla bu bağ, sadece bir eğitim aracı değil, müziğin kendisi olarak kabul edilen o büyük mirasın kopmayan tek zinciridir.
Esrime kültürü usta-çırak ilişkisini koruyarak, müziği mekanik bir eylemden çıkarıp insan deneyiminin derin bir parçası olarak tutmaya devam etmektedir. Modern konservatuvarlarda nota kullanımı bir rehber haline gelse de, yapıtların "ruhuna" erişmek hâlâ ustanın hafızasından süzülüp gelen o canlı aktarımı gerektirmektedir. Zihin, bir yapıtı sadece bir veri olarak mı saklar, yoksa onu bir yaşam tecrübesi olarak mı inşa eder? Bu sorunun cevabı, usta-çırak ilişkisinin neden her müzik döneminde vazgeçilmez bir ihtiyaç olarak kalacağını da açıklamaktadır. Belki de bir yapıtın en doğru hali, hiçbir zaman tam olarak yazılamayacak olan o canlı nefesin çırağın kulağında bıraktığı izdedir.
Kaynakça
Behar, C. (2014). Aşk Olmayınca Meşk Olmaz: Geleneksel Osmanlı/Türk Müziğinde Öğretim ve İntikal. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
Öncel, M. (2015). Türk Musikisindeki Notasyonun Tarihsel Seyri. Cumhuriyet Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 19(2), 209-232.
Özden, E. (2015). Osmanlı Maarifinde Musiki. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
Racy, A. J. (2003). Making Music in the Arab World: The Culture and Artistry of Tarab. Cambridge: Cambridge University Press.
__________________________
*Esrime (Esrime, bireyin bilincinin olağan sınırlarını aşarak kendinden geçmesi, coşkuyla kendinin dışına taşması ve dünyevi gerçekliğin ötesine geçme halidir.)
Not: Metinler, “deneme yazıları”dır. Nesnel yaklaşımlarla oluşturulan metinlerin konusu, kurgusu, başvuru-kaynakları tarafımca belirlenmiş, dil ve akış yönünden yapay-zeka (AI) ile geliştirilmiştir. Safa Olgun