Duyduğumuz bir sesin ruhumuzda bıraktığı iz, sadece fiziksel bir titreşimden mi ibarettir yoksa o sesin ardındaki binlerce yıllık bir estetik anlayışın sonucu mudur? İnsanlık tarihi boyunca sesler, farklı coğrafyalarda farklı anlamlar kazanarak iki büyük nehir gibi akıp gitmiştir: Doğu ve Batı. Bu iki dünya arasındaki farkları sadece notaların dizilişi olarak görmek, aslında müziğin insan deneyimindeki derinliğini ıskalamak demektir. Peki, bu iki gelenek arasındaki estetik uçurum tam olarak nereden kaynaklanır ve bu farklar yapıtların ruhuna nasıl yansır?
Müzik üzerine düşünürken karşımıza çıkan ilk temel ayrım, sesin nasıl işlendiği ve örgütlendiğiyle ilgilidir. Batı dünyasında müzik, yüzyıllar içinde dikey bir yapılanma olan çoksesliliğe ve armoniye doğru evrilmiştir. Buna karşılık Doğu geleneği, seslerin yatay bir akış içinde, derinlemesine ve ince ayrıntılarla örüldüğü bir yola girmiştir. Batı'nın karmaşık orkestrasyonlarına karşın Doğu, tek bir ezgi çizgisinin içindeki o muazzam zenginliğe odaklanır. Bu durum, kuramsal yapıtlarda şu şekilde ifade edilir: "Batı mûsikîsi, melodi fakirliğini ancak çok seslilik dediğimiz bir destekle giderirken (kapatırken) Doğu mûsikîsinde buna hiç ihtiyaç duyulmamış ve ses dünyasının doyulmazlığı ile yetinilmiştir" (Zeren, 2000, as cited in Osmanlı Cilt 10, s. 776). Bu bakış açısı, müziği sadece teknik bir başarı olarak değil, her kültürün kendi ses cevheriyle kurduğu bir doyum ilişkisi olarak ele almamızı sağlar.
Bir diğer estetik farklılık ise müziğin hedeflediği duygusal ve düşünsel alandır. Batı müziği, özellikle klasik döneminden itibaren belli kavramları, imgeleri ve hikâyeleri betimleme gücüyle öne çıkmıştır. Yani dinleyiciye bir tabloyu ya da bir düşünceyi seslerle anlatmaya çalışır. Doğu müziği ise betimlemeden ziyade, dinleyiciyi doğrudan bir içsel yolculuğa, "esrime" veya "tarab" adı verilen bir yoğun duygu haline ulaştırmayı amaçlar. Bu ayrım, müzikologların karşılaştırmalı analizlerinde de karşılık bulur: "Avrupa müziğinin imgeleri ve kavramları temsil etmeye son derece uygun olduğu; Yakındoğu müziğinin ise yoğun duygular uyandırdığı" tespiti bu estetik tercihi özetler (Racy, 2003, s. 209). Bu durum, bir tarafın müziği dışsal bir anlatı aracı olarak, diğer tarafın ise içsel bir deneyim kapısı olarak gördüğünü kanıtlar.
Müziğin yazıya dökülme süreci, yani notasyon ve aktarım biçimi de bu estetik ayrımı derinleştirmiştir. Batı müziği, Rönesans'tan bu yana notaya sıkı sıkıya bağlı kalarak müziği somut bir "nesne" haline getirmiştir. Bu, yapıtların her icrada aynı kalmasını sağlarken, müziği kağıt üzerindeki bir metne dönüştürmüştür. Oysa Doğu geleneği, uzun süre sözlü aktarım ve usta-çırak ilişkisine dayanan eğitim yöntemlerini benimsemiş; notayı sadece bir hatırlatıcı olarak kullanmıştır. Bu fark, Batı'nın müziğe yaklaşımındaki ontolojik durumu da belirlemiştir: "Batılı bakış açısından, dünya müziği ontolojileri tercüme edilemezmiş gibi görünür; bunun nedeni, Batı’nın en temel ontolojik kategorilerinin müziği sanki bir nesneymiş, kendi başına anlama sahip bir ‘şey’miş gibi ele almalarıdır" (Bohlman, 2002, s. 28). Dolayısıyla Doğu'da müzik, o anda icra edilen canlı bir oluşken; Batı'da yazılıp depolanabilen bir yapıt haline gelmiştir.Ses sistemlerindeki matematiksel bölünme de bu iki dünyanın duyusal karakterini belirleyen en nesnel farklardan biridir. Batı müziği, sekizliyi on iki eşit parçaya bölen sistemi benimseyerek çalgıların birbiriyle tam uyum içinde çalışmasını sağlamış, ancak bu süreçte doğal seslerin arasındaki pek çok küçük aralığı kaybetmiştir. Doğu müzik sistemleri ise on yedi veya yirmi dört gibi daha ince aralıklı bölünmeleri kullanarak, insanın duyusal dünyasına daha yakın olan mikrotonal sesleri korumuştur. Yapılan araştırmalar, bu yapısal farklılığın uyum çabalarına engel teşkil ettiğini gösterir: "Doğu mûsikîsinin Ses Sistemi, Batı mûsikîsininkinden farklı bir yapıya sahiptir; bu farklı yapıları birbirine uydurma çalışmaları genellikle başarısızlıkla neticelenmiştir" (Tura, 1988, s. 53).
Sonuç olarak, Doğu ve Batı müziği arasındaki estetik farklar; müziğin ne olduğu, neyi amaçladığı ve nasıl aktarıldığı konusundaki temel tercihlerden doğar. Bir tarafta teknik mükemmellik, kavramsal temsil ve nesneleşmiş bir yapıt anlayışı; diğer tarafta ise ezgisel derinlik, esrime hali ve canlı bir gelenek akışı mevcuttur. Belki de asıl zenginlik, bu iki farklı bakış açısının insan ruhunda aynı anda yankılanabilmesinde gizlidir. Müziğin bu iki dev nehri, kendi yataklarında akmaya devam ederken; her yapıt, aslında bu büyük insani çeşitliliğin birer yansıması olarak kalacaktır.
Kaynakça
Bohlman, P. V. (2002). World Music: A Very Short Introduction. Oxford: Oxford University Press.
Racy, A. J. (2003). Making Music in the Arab World: The Culture and Artistry of Tarab. Cambridge: Cambridge University Press.
Tura, Y. (1988). Türk Musikisinin Meseleleri. İstanbul: Pan Yayıncılık.
Zeren, M. A. (2000). Modern Türk Müziği Kuramı. In Osmanlı (Cilt 10). Ankara: Yeni Türkiye Yayınları.
__________________________
Not: Metnin konusu, kaynakları, biçemi... tarafımdan belirlenmiş/kurgulanmış; yapay zeka ile dil ve akış yönünden geliştirilmiştir. Safa Olgun