Dünya üzerinde yankılanan her tını, aslında evrenin derinliklerinde saklı olan fiziksel yasaların bir dışavurumudur. Müziği yalnızca kültürel bir eğlence aracı ya da teknik bir disiplin olarak görmek, onun ontolojik kökenlerini gözden kaçırmamıza neden olabilir. Özellikle modal müziğin yüzyıllar içindeki serüvenine baktığımızda, ses organizasyonlarının rastgele birer buluş olmadığını, aksine doğanın insana sunduğu fısıltıların birer kopyası olduğunu fark ederiz. Peki, havada asılı kalan o görünmez titreşimler nasıl olur da insan ruhunda bir karşılık bulur? Sesin fiziksel yapısı ile insan fıtratı arasında nasıl bir gizli ortaklık vardır? Bu soruların yanıtı, bizi müziğin hem en nesnel hem de en derin katmanlarına götürür.
Müziğin ham maddesi olan ses, doğada insan henüz var olmadan önce de mevcut olan fiziksel bir gerçekliktir. Bir cismin titreşmesiyle oluşan sesler, beraberinde "selen" adı verilen yardımcı sesleri de barındırır. Bu noktada, modal müziğin gelişiminin tesadüfi olmadığını savunan yaklaşımlar, bu sürecin doğanın rehberliğinde gerçekleştiğini öne sürer. "Modal müziğin gelişimi rastgele değildir. Bu gelişme, doğanın yönlendirmesinden etkilenerek, onun sağladığı ipuçlarını izleyerek gerçekleştirilmiştir" (Zeren, 2011, s. 555). Bu bakış açısına göre, insan kulağı doğada zaten var olan bir uyumu keşfetmiş ve onu bir sisteme dönüştürmüştür. Doğa, sunduğu frekans oranlarıyla müzikal sistemlerin iskeletini çoktan çatmıştır.
Bu iskeletin insan fıtratı ile kurduğu ilk ve en güçlü ortaklık, işitme sistemimizin biyolojik sınırlarında belirginleşir. Bir müzik sesi duyulduğunda, insan beyni bu sesi sadece tek bir frekans olarak değil, bir "selen demeti" olarak algılar. Ancak işitme düzeneğimiz, bu demetin içindeki tüm sesleri aynı netlikte kaydedemez. "İnsanın işitme sisteminin, normal günlük sınırları içinde, bu demetteki ilk üç selenden (temel ses, temel sesin sekizlisi ve üst beşlisi) sonrasını, bu selenlerin enerjisi çok az olduğu için algılayamadığıdır" (Zeren, 1995, s. 558). Bu fiziksel sınırlılık, aslında müzik tarihindeki en temel aralıkların (sekizli ve beşli) neden tüm müzik dönemleri boyunca vazgeçilmez olduğunu açıklar. İnsan fıtratı, doğadaki bu yüksek enerjili sesleri duymaya ve onlara anlam yüklemeye biyolojik olarak programlanmıştır. Dolayısıyla, bir yapıtın içindeki "tam uyum" hissi, kulağımızın doğadaki bu baskın seslerle buluştuğu o eşsiz andır.
Doğa, sonsuz bir ses malzemesi deposudur ancak müziği bir sanat yapan şey, insanın bu malzemeye müdahalesidir. Gök gürültüsünden kuş cıvıltısına kadar her şey birer titreşimdir fakat bu titreşimlerin bir "yapıt" haline gelmesi, insan algısının seçici gücüyle mümkündür. "Yalnızca sınırlı bir bölümünü sesler ve gürültüler halinde kavrayabildiğimiz titreşimler, doğanın en belirgin kanıtıdır" (Selanik, 1996, s. 95). İnsan, bu sonsuz okyanus içinden kendi biyolojik limitlerine uygun olanları süzmüş ve onları kültürel bir hafızaya dönüştürmüştür. Bu durum, müziği sadece fiziksel bir olgu olmaktan çıkarıp, insanın dış dünyayı anlamlandırma çabasının bir parçası haline getirir.
Modal müziğin gelişiminde beşli aralıkların eklenmesiyle ortaya çıkan karmaşık ses sistemleri, aslında doğanın sunduğu o "ilk üç selen"den hareketle inşa edilen devasa bir mimaridir. İster Klasik Müzik olsun ister halk müzikleri, tüm bu sistemler özünde sekizli ve beşli aralıkların matematiksel tutarlılığına yaslanır. Ancak bu fiziksel temel, toplumsal ve zihinsel süreçlerle birleştiğinde yeni bir anlam kazanır. Müzik, sadece ses dalgalarının iletimi değil, aynı zamanda toplumun kendini ifade etme biçimidir. "Müzik toplumsal yapıları yansıtan pasif bir ürün değil, bu yapıları dönüştürme potansiyeline sahip bir idrak biçimidir" (Demirdirek, 2022, s. 401). Bu idrak, bir yandan doğanın fizik yasalarına itaat ederken diğer yandan insan zihninin yaratıcı dokunuşlarıyla çeşitlenir.
Doğu ve Batı müzik gelenekleri arasındaki en temel benzerliklerin doğadaki bu ses fiziğine dayanması, evrensel bir müzik dilinin varlığını düşündürür. Farklı coğrafyalarda yaşayan insanların benzer ses aralıklarını "uyumlu" olarak algılaması, biyolojik bir ortaklığın en somut kanıtıdır. Modernizm gibi dönemlerde ses sistemlerinin daha rasyonel ve standart hale getirilmeye çalışılması bile aslında doğanın sunduğu bu ham maddeyi daha "kontrol edilebilir" kılma çabasından başka bir şey değildir. İnsan deneyimi, sesi işleme kapasitesiyle doğayı dönüştürürken aslında kendi fıtratına en yakın olanı aramaya devam eder.
Sonuç olarak modal müzik, ne tamamen insan zihninin bir uydurmasıdır ne de doğanın tek başına dayattığı bir matematiksel zorunluluktur. O, sesin fiziksel yapısı ile insan işitme sisteminin biyolojik sınırlarının kusursuz bir iş birliğidir. Doğa malzemeyi vermiş, beşeri zihin ise bu malzemeyi bir "idrak biçimine" dönüştürmüştür. Bizler bugün bir melodiyi dinlerken duyduğumuz o derin huzuru ya da coşkuyu, aslında milyonlarca yıl önce doğaya yerleştirilmiş olan ve kulağımızın "tanıdığı" o temel titreşimlere borçluyuz. Peki, her yapıtın içindeki bu doğal düzeni duyabilmek için sadece bir kulak yeterli midir, yoksa bu seslerin ardındaki "evrensel ahengi" fark edecek bir bilince mi ihtiyaç vardır? Bu soru, müziği sadece teknik bir konu olmaktan çıkarıp, insan olmanın en derin gizemlerinden biri olarak kalmasını sağlamaktadır.
Kaynakça
Demirdirek, S. B. (2022). Tarihsel Seyir İçerisinde Klasik Türk Müziği İsimlendirmeleri Üzerine Bir İnceleme. idil, 11(91), 401–409. doi: 10.7816/idil-11-91-08
Selanik, C. (1996). Müzik Sanatının Tarihsel Serüveni. Ankara: Doruk Yayımcılık.
Zeren, M. A. (1995). Müzik Fiziği. İstanbul: Pan Yayıncılık.
Zeren, M. A. (2011). Modern Türk Müziği Kuramı. Osmanlı (Cilt 10, s. 555-564). Ankara: Yeni Türkiye Yayınları.
__________________________
Not: Metnin konusu, kaynakları, biçemi... tarafımdan belirlenmiş/kurgulanmış; yapay zeka ile dil ve akış yönünden geliştirilmiştir. Safa Olgun