Adlandırma Sancısı ve Modern Sesin Kimlik Arayışı: Sessel Bir Hibritleşmenin Hikâyesi

     Modernleşme sancılarının yaşandığı ve kentsel yaşamın yeni bir estetik talep doğurduğu süreçlerde, ortaya çıkan yeni müzikal yapıtlara verilen isimler aslında o toplumun dünyayı nasıl "işittiğinin" de bir göstergesidir. Söz konusu dönemlerde sıklıkla kullanılan "yerli dilde icra edilen hafif Batı müziği" gibi tanımlamalar, kulağa oldukça teknik ve tarif edici gelmektedir. Peki, neden kitle müziği doğrudan kendi adıyla anılmak yerine, dilsel bir vurguyla ve "hafiflik" nitelendirmesiyle paketlenmişti? Acaba Batı dünyasındaki modern toplumlarda da benzer bir "kendi dilinde icra edilen kitle müziği" vurgusuna ihtiyaç duyulmuş muydu? Bu sorunun yanıtı, müziği teknik bir veri olmanın ötesinde, toplumsal bir uzlaşı ve kimlik inşası çabası olarak okumakta gizlidir.
     Söz konusu adlandırma biçimi, her şeyden önce derin bir kavramsal karmaşanın ve terminoloji arayışının bir sonucudur. Modernleşme süreçlerinde Batı merkezli tekniklerin yerel duyarlılıklarla buluştuğu o hibrit ortamda, neyin "popüler" neyin "geleneksel" olduğu konusundaki sınırlar alabildiğine muğlaktır. Üstelik bu durum sadece dinleyici kitlesi için değil, bizzat müzik üreten profesyoneller için de geçerlidir. Literatürde bu terminoloji sorunu ve onun yarattığı karmaşa şu şekilde ifade edilmektedir: "Nitekim uzun bir süredir var olan ve yapıtların tutarlılığından asgari müştereklerde buluşulmuş bir terminoloji oluşturmaya dek, her şeyi olumsuz yönde etkileyen kavram kargaşasından kurtulabilmenin yolu oldukça çetindir" (Küçükkaplan, 2015, s. 11). İşte bu kavramsal boşluk, söz konusu müziği tanımlarken onun sadece müzikal yapısına değil, aynı zamanda o müziğe giydirilen dile de vurgu yapma ihtiyacını doğurmuştur.
     Bu durumun Batı dünyasındaki örneklerinden farkı, üretimin niteliğiyle yakından ilişkilidir. Batı'daki modern toplumlarda müzik ve dil, endüstriyel üretim süreci içerisinde organik bir bütünlük arz ediyordu; yani melodi ve söz aynı kültürel potada eriyerek ortaya çıkıyordu. Ancak Doğu-Batı sentezi arayışındaki toplumlarda, müzikal kalıplar dışarıdan ithal edilirken, bu kalıpların üzerine yerel bir "anlam" katmanı olarak dil sonradan eklenmiştir. Bu süreç, "aranjman" olarak bilinen dönemle kristalleşmiştir. Bir müzik insanının tespitiyle bu durum nesnel olarak şöyle betimlenir: "Bu süreç aslında tamamen taklit ve taklitçiliğin içinde biraz da özenti durumunu barındırmaktadır" (Küçükkaplan, 2015, s. 401). Dolayısıyla, "yerli dilde sözlü" vurgusu, aslında müziğin "yabancı" kökenini kabul eden ancak onu dil aracılığıyla "yerelleştirmeye" çalışan bir geçiş aşamasının adıdır.
     Felsefi bir perspektiften bakıldığında, "Pop" kavramının kendisi zaten ulusal sınırları aşan, dinamik bir patlamayı temsil eder. Bu türün başına ulusal bir sıfat getirilmesi, onun evrensel doğasıyla çelişir gibi görünmektedir. Bir araştırmacı, kitle müziğinin bu dinamik yapısını şöyle açıklar: "Popu patlama anlamında kullanıyoruz, dünya müziğinde kullanılan anlamda, aniden ortaya çıkan, patlayan anlamda kullanılıyor pop yani, popüler anlamında değil" (Küçükkaplan, 2015, s. 308). Batı'daki modern toplumlar bu "patlamayı" kendi dillerinde doğal bir akışla yaşadıkları için, yaptıkları müziği "Almanca sözlü" veya "Fransızca sözlü" gibi tanımlarla kategorize etme ihtiyacı duymamışlardır. Onlar için bu sesler, endüstrinin kendi içindeki olağan devinimidir. Ancak taklit-sentez gerilimindeki toplumlar için bu adlandırma, modern dünyaya eklemlenmenin sessel bir kanıtı gibidir.
     Psikolojik boyutta ise "hafiflik" ve "sözlü" olma nitelendirmeleri, bireyin modern kentsel yaşamda kendine güvenli bir liman arama çabasıyla örtüşür. "Klasik müzik" gibi entelektüel bir odaklanma gerektiren türlerin "ağırlığına" karşın, bu yeni formlar "iç işitme" süreçlerinde daha az çabayla alımlanabilen, eğlence odaklı yapılardır. Kitle iletişim araçlarının yardımıyla her eve giren bu sesler, bireyin kendisini küresel bir topluluğun parçası hissetmesini sağlar. Ancak bu aidiyet hissi, Batı dillerindeki popüler örnekleri taklit ederek değil, o sesleri kendi diliyle "tercüme" ederek kazanılmıştır. Bir müzik insanının belirttiği gibi: "Pop müzik sosyolojik olarak baktığım zaman daha çok şehirli bir orta sınıfın içinde yerini buldu ve bu kentsel deneyimi standartlaştırılmış etkileşim biçimlerine dönüştürdü" (Küçükkaplan, 2015, s. 308).
     Tarihsel bir perspektiften bakıldığında, kitle müziğine dair bu isimlendirme çabası, aslında bir "erginlenme" döneminin yansımasıdır. Batı musikisini taklit etmek ile onun yöntem ve tekniklerini alıp yerel bir süzgeçten geçirmek arasındaki o ince çizgi, toplumun estetik bilişini sürekli olarak test etmiştir. Batılılaşma faaliyetlerinin müzik alanındaki yansıması hakkında şu ayrım oldukça önemlidir: "Dışarıdan yol, yöntem, teknik ve araç-gereç almak, Batı musikisini taklit etmekten çok daha farklı bir anlam taşımaktadır" (Camgöz, 2019, s. 103). İşte bu yüzden, o "sözlü" vurgusu, aslında taklidi aşma ve yerel bir sentez yaratma yolundaki ilk bilinçli adımı temsil eder.
     "Yerli dilde icra edilen hafif müzik" tanımı, teknik bir adlandırmadan ziyade, bir toplumun modern ses evreninde kendine yer bulma mücadelesinin bir belgesidir. Batı'daki toplumlarda bu tür bir vurgunun olmaması, üretimin o coğrafyada organik bir şekilde başlamasından kaynaklanır. Bizim coğrafyamızda ise bu isimlendirme, geleneksel olanın "ağır" sorumluluğundan kurtulup, modernizmin o "hafif" ve ritmik temposuna kendi dilimizle eşlik etme arzumuzun bir ifadesidir. Bugün saniyeler içinde binlerce yapıta ulaştığımız dijital dünyada artık bu isimlendirmelere ihtiyaç duymuyor oluşumuz, belki de o "hibritleşme" sürecini tamamlayıp modern sesin kendi doğal akışına kavuştuğumuzu göstermektedir. Kim bilir, belki de o ilk adlandırma çabaları olmasaydı, bugün kendi sesimizi küresel gürültü içinde bu kadar rahat ayırt edemeyecekti.
     Kaynakça
     Camgöz, N. (2019). Anadolu Türkülerinin Anadolu Pop-Rock Müzik Türüne Uyarlanmasının Halkbilimsel İncelenmesi. (Yayımlanmamış Doktora Tezi). İstanbul: İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
     Küçükkaplan, U. (2015). Türkiye'nin Pop Müziği: Analiz ve Düzenleme. İstanbul: Ayrıntı Yayınları.
     ______________________________
     Not: Metinler, “deneme yazıları”dır. Nesnel yaklaşımlarla oluşturulan metinlerin konusu, kurgusu, başvuru-kaynakları tarafımca belirlenmiş, dil ve akış yönünden yapay-zeka (AI) ile geliştirilmiştir. Safa Olgun