Bu duygusal etiketlerin en başında, özellikle Batı geleneklerinde sıkça karşılaştığımız modlar ve diziler gelir. Bir yapıtın hüzünlü mü yoksa neşeli mi olacağını belirleyen en temel unsurlardan biri, içindeki seslerin dizilişidir. Kaynaklar bize, belirli ses aralıklarının zihnimizde doğrudan belirli duygusal karşılıklar yarattığını göstermektedir. Özellikle melankoli hissinin kökenine indiğimizde, karşımıza minör tonlamalar çıkar. Bir eğitimcinin de vurguladığı gibi: "Yapıtın ilk bölümü minördür ve genellikle üzüntü veya melankoli ile ilişkilendirilir" (Sarrazin, 2016, p. 115). Bu durum, sesin frekans aralıklarının insan sinir sisteminde yarattığı o kaçınılmaz rezonansla ilgilidir. Minör tonların yarattığı o içe çekilme ve durağanlık hissi, bireyin kendi iç dünyasına dönmesine neden olur ki bu da melankolinin en saf halidir.
Ancak bir sesin melankolik ya da soğuk olarak algılanması sadece tonlarla sınırlı değildir; melodinin şekli de bu algıyı derinden etkiler. Doğu ve Batı geleneklerinin estetik anlayışları bu noktada ilginç bir karşıtlık sunar. Doğu yaklaşımlarında melodi, daha süslü, kıvrımlı ve adeta yaşayan bir organizma gibidir. Bu kıvrımlar, sesin içine "insani" bir dokunuş, bir tür Pathos katar. Öte yandan, Batı'nın bazı dönemlerindeki daha köşeli ve doğrudan yaklaşımlar, dinleyicide bir mesafe hissi yaratabilir. Araştırmacıların belirttiği üzere: "Doğu halkları süslü, yılan benzeri melodileri tercih ederken; Batı halkları doğrudan ve net çizgileri tercih etmiştir" (Kirnarskaya, 2004, p. 184). İşte o "doğrudan ve net" çizgiler, eğer duygusal bir tonlama ile desteklenmezse, zihnimizde "soğuk" ve mekanik bir etki bırakabilir.
Soğukluk hissi, çoğu zaman müziğin sadece "yapısal-analitik" düzeyde kalmasından kaynaklanır. Bir sesi melankolik kılan şey, onun içindeki "yaşanmışlık" ve duygu yüküyken; soğuk kılan şey, onun salt teknik bir kusursuzluk sergilemesidir. Modern müzik dünyasında, sadece notaları doğru basmaya odaklanan bir icra, dinleyiciyle o görünmez bağı kurmakta zorlanabilir. Bu durum, zihnin sesi nasıl işlediğiyle doğrudan bağlantılıdır. Psikolojik düzeyde sesleri algılamak ile onları deneyimlemek arasında büyük bir fark vardır. Bir kuramcının ifadesiyle: "Zihinsel-psikolojik düzeyde gerçekleşen 'algı' ile ruhsal ve felsefi düzeyde gerçekleşen 'deneyim' arasında fark vardır" (Gagim, 2013, p. 18). Eğer bir yapıt sadece yatay bir algı düzeyinde kalıyor ve dikey bir derinliğe inemiyorsa, o sesleri "soğuk" ve yabancı hissetmemiz kaçınılmazdır.
Peki ya melankoli? Bu his neden bazen bu kadar davetkar gelir? İnsanoğlu, varoluşu boyunca acıyı ve hüznü anlamlandırmak için sesi bir araç olarak kullanmıştır. Seslerin içindeki o kırılganlık, aslında bizim kendi kırılganlığımızın bir yansımasıdır. Zihnimiz, sesleri belirli duygusal kutulara yerleştirirken aslında çok temel hayatta kalma mekanizmalarından beslenir. Bir araştırmada belirtildiği gibi: "Müzik ve insan duyguları arasındaki bağ; neşe, üzüntü, korku ve öfkeyi tanıdık 'etiketler' olarak vurgular" (Kirnarskaya, 2004, p. 87). Melankolik olarak nitelediğimiz sesler, genellikle bu temel duygusal etiketlerden biriyle eşleşir ve bizi güvenli bir hüzün alanına çeker. Soğuk olarak nitelediğimiz sesler ise bu etiketlerden hiçbirine tam olarak oturmayan, duygusal bir boşluk yaratan seslerdir.
Estetik ve felsefi bir düzlemde bakıldığında, bir sesin "soğukluğu" aslında onun nesnelliğinden de kaynaklanıyor olabilir. Modernizm sonrası sanatta, sanatçının duygularını yapıttan tamamen çekmesi ve yapıtı sadece kendi başına bir varlık olarak sunması, o yapıtı dinleyici gözünde mesafeli bir konuma yerleştirebilir. Klasik Müzik yapıtlarında gördüğümüz o kusursuz hiyerarşi ve matematiksel düzen, eğer bir "ruh" ile canlandırılmazsa, sadece bir sayı dizisi gibi algılanabilir. Buna karşılık, Folk Müzik gibi daha yerel ve doğal formlarda duyduğumuz o pürüzlü ve "kusurlu" sesler, içindeki insani hatadan dolayı bize daha sıcak ve melankolik gelir.
Sonuç olarak, seslerin melankolik ya da soğuk gelmesi, sadece fiziksel bir olgu değil, zihnimizin derinliklerinde kurguladığımız bir hikayedir. Bizler, seslerin arasına kendi hatıralarımızı, hayallerimizi ve korkularımızı yerleştiririz. Melankoli bizi kendi içimize davet eden bir "yankı" iken; soğukluk bizi dışarıda bırakan bir "yapı"dır. Belki de asıl mesele sesin kendisinde değil, bizim o sesi hangi kulakla dinlediğimizde gizlidir. Acaba yarın duyacağınız o ilk ezgi, sizin için bir sığınak mı olacak yoksa sadece bir kış sabahı kadar uzak mı kalacak? Bu sorunun cevabı, sesin ve insanın o bitmeyen diyaloğunda saklı kalmaya devam edecektir.
Kaynakça
Gagim, I. (2013). Music Experience as the Essence of Musical Experience. Muzykal'noe iskusstvo i obrazovanie [Musical Art and Education].
Kirnarskaya, D. (2004). Музыкальные способности [Music Abilities]. Moscow: Kimos-Ard.
Sarrazin, N. (2016). Music and the Child. New York: SUNY Open Textbooks.
Scherer, K. R., & Zentner, M. R. (2001). Emotional effects of music: Production rules. Music and emotion: Theory and research.
________________________________
Not:
Metnin konusu/kaynakları/biçemi tarafımdan
belirlenmiş/kurgulanmış, yapay zeka (AI) ile dil ve akış
yönünden geliştirilmiştir. Safa Olgun