1960’lı yıllarda toplumun müzik hafızasında derin bir iz bırakan yabancı ezgilere yerel dilde söz yazma modası, sadece melodik bir değişim değil, aynı zamanda kültürel bir yol ayrımı olarak düşünülmelidir. Bu dönemde ortaya çıkan ve kitle müziğinin ana damarını oluşturan akım, bir taraftan toplumun kendi dilinde popüler şarkılar söyleme arzusuna yanıt verirken, diğer taraftan üretimin özgünlüğü konusunda ciddi tartışmaları beraberinde getirmiştir. Peki, bir toplumun başka bir kültüre ait melodileri kendi kelimeleriyle giydirmesi, o dilin müzikal sınırlarını genişleten bir zenginleşme midir, yoksa yaratıcılığın tıkandığı bir noktada başvurulan teknik bir montaj mıdır? Bu sorunun yanıtı, dönemin estetik, psikolojik ve tarihsel koşullarında gizlidir.
Bu sürecin başlangıcında, yerel dilde popüler müzik yapıtları üretmenin önünde ciddi bir psikolojik engel bulunuyordu. Modernleşme sancıları çeken kentli orta sınıf ve genç kesim, Batı kaynaklı sesleri kendi dillerinde seslendirmeyi başlangıçta yadırgamış, hatta bir tür yetersizlik duygusuyla hareket etmiştir. Ancak yabancı bir ezginin üzerine yerel dilde yazılan bir aşk hikayesi, kitlelerin bu müzikle kurduğu duygusal bağı güçlendirmiştir. Bazı müzik insanları bu durumu bir basamak olarak görmüş, yerel dilin bu tür modern yapıtlar içinde kendine yer bulabilmesi için bu adımın atılması gerektiğini savunmuştur. Kaynaklarda belirtildiği üzere, "Batı’dan ithal edilen kitle müziğinin gelişebilmesi ve söz esasına dayanan yerel kültür içinde kendine yer edinebilmesi için dil konusunda atılan bu önemli adım, yeni bir anlayışın doğmasını sağlamıştır" (Küçükkaplan, U., Türkiye’nin Pop Müziği: Analitik Bir Yaklaşım, 2015, s. 165). Bu bakış açısına göre, dilin popüler formlarla tanışması bir kısırlık değil, aksine bir uyum sağlama becerisidir.
Öte yandan, bu akıma yöneltilen en sert eleştiri, üretimin niteliği ve özgünlüğü üzerinedir. Birçok eleştirmen, bu süreci "montaj sanayii" olarak nitelendirmiş ve yaratıcı bir beste sürecinin yerini, hazır kalıplara söz uydurma kolaycılığının aldığını ileri sürmüştür. Müzik yapıtının bir bütün olduğu, melodisiyle, armonisiyle ve sözleriyle tek bir elden veya anlayıştan çıkması gerektiği düşünülürse, dışarıdan alınan bir altyapıya kelime eklemek estetik bir bütünlükten uzak kalabilir. Bu dönemde bir ses sanatçısının dile getirdiği gibi, "Başarı, bunu yapan kişilerin kültür ve teknik güçlerine bağlıdır; ancak bu alanda yapılan işlerin çoğunda kültür düzeyi düşük olduğundan ortaya konulan yapıtlar da düşük nitelikli kalmaktadır" (Aksoy, B., 60’lı Yıllarda Türkiye Sazlı Cazlı, 2017, s. 91). Dolayısıyla, teknik bir beceriden yoksun yapılan bu tür seslendirmeler, dilin müzikal gelişimine katkı sağlamak yerine, onu basmakalıp ifadelerin içine hapsetme riski taşımıştır.
Linguistik açıdan bakıldığında, yerel dilin bu yabancı formlarla olan sınavı daha derin bir soruna işaret eder. Dilin kendi sentaksı ( sözdizimi) ve temposu, ithal edilen melodilerin ritmik yapısıyla her zaman örtüşmeyebilir. Bu durum, sözcüklerin melodik yapıya uydurulması için anlamından veya doğal tınısından ödün verilmesine yol açmıştır. Bazı sanatçılar bu durumu dilin "yabancılaşması" olarak görmüş ve şu uyarıda bulunmuşlardır: "Yabancı parçalara uydurma ve hiçbir değeri olmayan bir takım sözlerin yazılması, güzel yerel dilimizin bile yabancılaştırılmasına sebep olmaktadır" (Dilmener, N., Bak Bir Varmış Bir Yokmuş: Hafif Türk Pop Tarihi, 2003, s. 115). Bu perspektiften bakıldığında, müzikal üretimde yaşanan bu furya, dilin doğal akışını bozarak onu sentetik bir yapıya büründürmüş olabilir.
Ancak kitle kültürü ve modernizm bağlamında, bu değişimin toplumsal bir gerçeklik olduğu da göz ardı edilemez. Toplumun geçirdiği büyük dönüşüm ve kültürel kopuşlar, dilin de yeni formlar aramasını zorunlu kılmıştır. Modernleşme sürecinde dilin geçirdiği değişim, onun müzikteki yansımasını da etkilemiştir. Bir araştırmacının belirttiği üzere, "Dilin tarihinde müthiş bir kopma, bir epistemolojik kopma vardır; yeni icat edilen kelimeler yan anlam zenginliğinden yoksun olduğu için şiirsel ve müzikal üretimde problemler yaratmaktadır" (Solmaz, M., Türkiye’de Pop Müzik: Dünü ve Bugünü ile Bir İnfilak Masalı, 1996, s. 147). Bu durum, üretimin neden yerli besteler yerine yabancı ezgilerin üzerine söz yazmaya yöneldiğini de bir ölçüde açıklar; zira yeni dilin kendi müzikal ritmini bulması zaman alan bir süreçtir.
Sonuç olarak, 1960’lı yıllardaki bu müzikal eğilimi tek bir kalıba sığdırmak gerçekçi olmayacaktır. Bir yanda dilin kitlelere ulaşması ve modern formlarla tanışması gibi bir zenginleşme ihtimali dururken, diğer yanda yaratıcı besteciliğin yerini alan bir taklitçilik ve üretim kısırlığı gerçeği bulunmaktadır. Belki de bu dönem, dilin kendi müzikal kimliğini kazanması için geçmesi gereken zorunlu bir "çıraklık" evresiydi. Acaba kitlelerin kendi dillerinde şarkı söylemeye başladığı o coşkulu anlar, gelecekteki özgün yapıtların öncüsü müydü, yoksa özgünlükten vazgeçişin ilk adımı mı? Bu sorunun yanıtı, bugünün popüler seslerinde ve o günlerden süzülüp gelen melodilerin hala neden dinlendiğinde saklı kalmaya devam ediyor.
Kaynakça
Aksoy, B. (Haz.). (2017). Dünya Durmadan Dönüyor: 60'lı Yıllarda Türkiye Sazlı Cazlı. İstanbul: Yapı Kredi Kültür Sanat Yayıncılık.
Dilmener, N. (2003). Bak Bir Varmış Bir Yokmuş: Hafif Türk Pop Tarihi. İstanbul: İletişim Yayınları.
Küçükkaplan, U. (2015). Türkiye’nin Pop Müziği: Analitik Bir Yaklaşım. İstanbul: Ayrıntı Yayınları.
Solmaz, M. (1996). Türkiye’de Pop Müzik: Dünü ve Bugünü ile Bir İnfilak Masalı. İstanbul: Pan Yayıncılık.
_____________________________
Not: Metnin konusu/kaynakları/biçemi (üslubu) tarafımdan belirlenmiş/kurgulanmış; yapay zeka ile dil ve akış yönünden geliştirilmiştir. Safa Olgun