Vokal çok sesliliğin düzensiz dağılımındaki ilk ve en somut neden, kültürlerin sesi nasıl "seçtiği" ve sınıflandırdığıyla ilgilidir. Her toplum, doğada var olan ham ses malzemesini kendi estetik filtresinden geçirerek bir "ses sistemi" oluşturur. "Batı" geleneklerinde oktavın on iki eşit parçaya bölündüğü sistem, dikey uyumların (armoninin) gelişmesine zemin hazırlarken; "Doğu"nun mikrotonal veya yirmi iki sesli gibi daha karmaşık sistemleri, vokal ifadenin yatay düzlemdeki zenginleşmesine olanak tanımıştır. Kaynaklarda bu durum nesnel bir biçimde şöyle ifade edilir: "Akustik materyal, müzikal bilgi taşıyıcısı olmak için sistematik seleksiyon ve düzene ihtiyaç duyar; bu aşamada kültür alanı ve çağa göre farklı sistemler ortaya çıkar" (Michels, U., & Vogel, G., Müzik Atlası, 2015, s. 18). Dolayısıyla, bir bölgede çok sesliliğin "yokluğu" aslında bir eksiklik değil, sesin başka bir boyutta (örneğin tını veya makamsal derinlikte) disipline edilmesidir. Acaba biz çok sesliliği ararken, aslında sadece kendi işitme alışkanlıklarımızın sınırlarını mı dayatıyoruz?
Toplu şarkı söyleme eylemi, insan sesinin sadece fiziksel bir titreşim olmaktan çıkıp toplumsal bir temsile dönüştüğü andır. Ancak her toplumun "birlik" anlayışı sese aynı şekilde yansımaz. Koro kavramı, teknik kaynaklara göre sadece seslerin bir araya gelmesi değildir; koro "önemli sayıda insan sesinin tam teşekküllü bir birleşimi; doğrulanmış yapı ve sanatsal, açıkça geliştirilmiş nüanslar" (Chesnokov, P. G., Khor i upravlenie im, 1961, s. 16) olarak tanımlanır. Bu "tam teşekküllü birleşme" fikri, bazı kültürlerde seslerin tek bir ağızdan (ünison) ve aynı doğrultuda akmasıyla gerçek bulurken, bazılarında ise bağımsız partilerin birbirini takip ettiği (taklitçi) veya birbirini tamamladığı karmaşık formlara dönüşür. "Modernizm" öncesi dönemlerde çok sesliliğin belirli merkezlerde yoğunlaşması, toplumsal organizasyon biçimleri ve vokal eğitimin sistemleşme hızıyla doğrudan bağlantılıdır. Çok seslilik, sesin kendi içindeki o "saf" ve "yalın" halinden uzaklaşarak kurumsal bir disipline büründüğü bölgelerde daha baskın bir karakter kazanmıştır.
Psikolojik ve tarihsel bir perspektifle bakıldığında, sesin evrimi belirsizlikten netliğe, karmaşadan düzene doğru bir yol izler. Bu ilerleme her coğrafyada aynı ritimle gerçekleşmez. Yapılan araştırmalar, sesin gelişim sürecini şöyle açıklar: "Sadece bireysel gelişimde değil, sesin genel tarihinde de 'kaos'tan 'uzay'a, müzikal olandan müziğe doğru bir ilerleme söz konusudur" (Chernova, L. V., Muzykal'naya intonatsiya i rechevaya kul'tura, 2015, s. 15). Bazı topluluklar bu ilerlemede sesin melodik "kaosunu" dikey bir disipline sokarak polifoniyi yaratmış, bazıları ise sesin doğal tonlamasındaki o "konuşma benzeri" akışkanlığı koruyarak tek sesliliğin içinde devasa bir ifade evreni kurmuştur. Bu durum, vokal çok sesliliğin neden her yerde aynı anda ve aynı biçimde ortaya çıkmadığını, neden bazı bölgelerin bu tekniğe yüzyıllar boyunca kapalı kaldığını açıklar. Sesin varlığı "şimdi"ye bağlıdır ve her kültür kendi "şimdi"sini farklı bir ses örgüsüyle mühürler.
Müzikal bir yapıtın değeri, seslerin sayısı veya yapının karmaşıklığıyla ölçülemez. Ses malzemesi fiziksel titreşimlerden oluşur ve bu durum onu zaman akışına bağlar. Kaynaklara göre: "Müzik zaman akışına bağlıdır; bu hareket onu kesin bir paralellik içinde fiziki ve psikolojik hareketliliği yansıtması ya da doğurması için muktedir kılar" (Michels, U., & Vogel, G., Müzik Atlası, 2015, s. 22). Çok sesli bölgelerde bu yansıma, seslerin birbirine göre konumlandığı bir "uzam" yaratırken; tek sesli bölgelerde sesin zaman içindeki "değişimi" ve "süsü" ön plandadır. Vokal çok sesliliğin dağılımındaki düzensizlik, aslında insan deneyiminin ne kadar çeşitli olduğunun ve her toplumun kendi ses evrenini farklı önceliklerle kurguladığının bir kanıtıdır. Bir bölgedeki "ikincil çokseslilik" uygulamaları ile bir diğer bölgedeki "profesyonel koro" yazısı arasındaki uçurum, sanatsal bir hiyerarşiyi değil, sadece farklı bir duyusal örgütlenmeyi temsil eder.
Dünyadaki vokal çok sesliliğin dağılımındaki o muammalı tablo, insanlığın ortak bir kaderi olan sesi, ne kadar farklı dillerde konuştuğunun bir yansımasıdır. Teknik imkânlar, coğrafi yalıtılmışlık, inanç sistemlerinin (isim vermeden belirtmek gerekirse) seslendirme biçimlerine getirdiği kısıtlamalar veya özgürlükler, bu düzensizliğin yapı taşlarını oluşturur. Acaba biz bir koro yapıtını dinlerken duyduğumuz o kusursuz armoniyi, dünyanın başka bir yerinde tek bir sesin kıvrımlarında saklanan o sonsuz derinliğe değişebilir miyiz? Bu sorunun cevabı, her bir icranın dinleyicinin ruhunda yarattığı o biricik gerçeklikte gizli kalmaya devam edecektir. Çok sesliliğin gizemi, aslında insan sesinin kendisini sınırlamayı reddeden o bitmek bilmeyen keşif arzusunda saklıdır.
Kaynakça
Chernova, L. V. (2015). Muzykal'naya intonatsiya i rechevaya kul'tura [Müzikal Tonlama ve Konuşma Kültürü]. Ural'skiy gosudarstvennyy pedagogicheskiy universitet.
Chesnokov, P. G. (1961). Khor i upravlenie im [Koro ve Yönetimi]. Gosudarstvennoye muzykal'noye izdatel'stvo.
Michels, U., & Vogel, G. (2015). Müzik Atlası (S. Uçar, Çev.). Alfa Basım Yayım Dağıtım.
Popov, S. (2005). Müzik_Koro Yönetimi [Music_Choir Management]. Tula.
______________________
Not: Metnin konusu, kaynakları, biçemi tarafımdan belirlenmiş,
kurgulanmış; yapay zeka ile dil, içerik ve akış yönünden
geliştirilmiştir. Safa Olgun