İnsanlık tarihinin derinliklerine bakıldığında, müziğin bir "sosyal yapıştırıcı" işlevi görerek toplumsal birliği pekiştirdiği ve bireyler arasında görünmez duygusal köprüler kurduğu yadsınamaz bir gerçektir.
Ancak bugün, modernizmin ve postmodernizmin getirdiği teknolojik dönüşümlerle birlikte, sesler dünyasıyla kurduğumuz ilişki köklü bir değişim yaşamaktadır.
Acaba bir zamanlar kamp ateşinin etrafında kolektif bir coşku yaratan o kadim sesler, bugün kulaklıklarımızın dar sınırları içine hapsolarak bizi birbirimizden daha mı uzaklaştırıyor? "Müzikle etkileşim (müzik yapma, dinleme ve dans etme), bedensel rezonans, sürüklenme ve sosyal bağ kurma gibi empatiyle ilişkili bir dizi süreci içerir ve besler" (Mousala, S., Perception and Cognition - 15th International Music Conference, 1). Ancak modern dijital platformlardaki bireysel dinleme alışkanlıkları, bu empati kurma gücünü bir öz-düzenleme aracına dönüştürerek toplumsal empati düzeyimizi sessizce yeniden şekillendirmektedir.
Müziğin evrimsel serüveninde en temel işlevlerinden biri, bir topluluğun üyelerini aynı duygusal frekansta buluşturmasıdır.
Tarih öncesi dönemlerden moderniteye kadar müzik, bireysel ayrılıkları aşarak "akrabalık, empati ve teselli duygularıyla dolu deneyimler yoluyla sosyal ve tefekkürsel tatminler sunmuştur" (Sachs, M., Kaplan, J., & Habibi, A., Investigating the Influence of Empathy on Emotional Responses to Music, 69). Birlikte şarkı söylemenin ve dans etmenin yarattığı ritmik eşzamanlılık (entrainment), sadece estetik bir keyif değil, aynı zamanda nörobiyolojik bir güven inşasıdır. "Birlikte şarkı söylemek, insanlar arasında güven bağlarının kurulmasında rol oynadığı bilinen bir nörokimyasal olan oksitosinin salgılanmasını sağlar" (Levitin, D. J., The World in Six Songs: How the Musical Brain Created Human Nature, 162).
Bu perspektiften bakıldığında, müzik geleneksel toplumlarda dilden daha güvenilir bir "dürüst sinyal" olarak görülmüş; kelimelerin yetersiz kaldığı veya aldatıcı olabildiği durumlarda bir toplumsal belirsizlik yönetimi aracı olarak kullanılmıştır.
Ancak yirminci yüzyıldan itibaren kayıt teknolojilerinin ve kitle iletişim araçlarının yükselişi, müziğin bu kamusal ve katılımcı doğasını sarsmaya başlamıştır.
Müzik artık bir "yapılan" bir eylemden ziyade "tüketilen" bir ürün haline gelmiştir.
Bu durum, "müzik yapmanın bir zamanlar toplumsal yaşamın ayrılmaz bir parçası olduğu gerçeğini arka plana itmiş; müziği gündelik hayattan kopararak konser salonlarına ve ardından bireysel cihazlara hapsetmiştir" (Ansdell, G., Community Music Therapy, 470).
Modern dijital platformlar, bu süreci zirveye taşıyarak dinleyiciyi aktif bir katılımcıdan pasif bir tüketiciye, müziği ise kolektif bir ritüelden bireysel bir "ruh hali düzenleyicisine" dönüştürmüştür. Bugün, "müzik dinleme alışkanlıkları kişisel kimlik ve benlik duygusuyla iç içe geçmiş; müzik, birinin kendi fiziksel ve coğrafi alanını iddia ettiği ve tanımladığı bir şey haline gelmiştir" (Tolbert, E., Kötü Müzik: Nefret Etmeyi Sevdiğimiz Müzik, 336).
Modern kitle müziği platformlarındaki "algoritma kültürü", bu bireyselleşmeyi teknolojik bir zorunluluk haline getirir.
Öneri sistemleri, kullanıcının geçmiş tercihlerini analiz ederek ona "beğenebileceği" şeyleri sunarken, aslında dinleyiciyi kendi estetik yankı odasına hapseder.
"Müzikal seçim, giderek daha fazla tavsiye algoritmalarının otomatik önerilerine devredilmektedir" (Airoldi, M., Müzik Zevkini İncelemek, 687). Bu durum, müziğin bir başkasının dünyasına, o "yabancı" ve "öteki" olanın hislerine açılan kapı olma işlevini zayıflatır.
Algoritmalar, bize sadece kendimizin bir yansımasını sunduğunda, farklı estetik ve duygusal gerçekliklerle karşılaşma, onlarla empati kurma kapasitemiz körelmeye başlar. "Modern dijital platformlar, besteci/yapımcı ve dinleyici arasındaki bağı kopararak müziği gündelik bir 'gürültü' veya bir parça kıyafet gibi üzerimize giydiğimiz bir nesneye dönüştürmüştür" (Delalande, F., Dinleme Kalıpları: Müzikten Algıya ve Bilişe, 308).
Bu dönüşümün psikolojik sonuçları, empatinin "aynalama" işlevinde kendini gösterir.
Müzik dinlemek normal şartlarda bir "öznelerarası buluşma" dır; icracının veya bestecinin duygusal jestlerini kendi zihnimizde taklit ederek onunla bir bağ kurarız. "Aynalama tepkisi, dinleyicinin müzikteki duygusal ifadeyi algılaması ve ardından bu ifadeyi içsel olarak taklit etmesiyle oluşur" (Davies, S., Musical Meaning and Expression, 351). Ancak bireysel dinleme alışkanlıkları, bu buluşmayı tek taraflı bir "bakım" (care of self) eylemine indirger. Müzik artık bir başkasını anlamak için değil, kendi stresimizi yönetmek, uykumuzu düzenlemek veya konsantrasyonumuzu artırmak için kullanılan bir araçtır. "İnsanlar artık müzik akışı hizmetlerindeki çalma listelerini kendi duygusal durumlarını kontrol etmek ve refahlarını artırmak için bir temel olarak kullanmaktadır" (Lange, E., Perception and Cognition - 15th International Music Conference, 10). Bu durum, müziğin "başkasıyla bağ kurma" gücünü "benlikle sınırlı bir rahatlama" formuna dönüştürmektedir.
Tarihsel bağlamda, klasik müzik döneminden popüler müzik dönemlerine geçişte müziğin bir "anlam labirenti" olmaktan çıkıp bir "arka plan fonuna" dönüşmesi, toplumsal empati düzeyimiz üzerinde de bir aşınma yaratmış olabilir.
Eskiden müzik, "bir bilinci diğerine bağlamanın bir yoluydu ve bu bağlandığımız yer, aslında bir başkasının zihnindeki o anlamdı" (Martone, R., Konserde Müziğin Beyni Nasıl Etkilediği, 271). Bugün ise kulaklıklarımızın yarattığı o "kişisel balon", kamusal alanda diğerleriyle olan etkileşimimizi birer "sessiz diskoya" çevirmiştir. "Bireysel ses sistemlerinin yaygınlaşmasıyla birlikte dinleyici artık aktif bir katılımcı değil, enfeebled (zayıflamış) ve pasif bir unsur haline gelmiştir; müzik dinlerken muhtemelen başka bir şeyle meşgul olmakta ve bu da sonuçta müziği 'Muzak'a (mekan müziğine) dönüştürmektedir" (Ansdell, G., Community Music Therapy, 506).
Peki, bu durum toplumsal empatiyi tamamen ortadan mı kaldırıyor?
Belki de empati, yerel ve fiziksel sınırlarından kurtulup dijital ve küresel bir "akış" içinde kendini yeniden tanımlıyordur.
Postmodern dönemde müziğin her an her yerde ulaşılabilir olması, farklı kültürlerden seslerin "doğu-batı" ayrımını aşarak bir araya gelmesine olanak tanımaktadır. Ancak bu birliktelik, derin bir anlayıştan ziyade yüzeysel bir "sitüasyonel omnivorluk" (durumsal her-yeyicilik) olarak kalma riski taşır. "Müzik, toplumsal bir belirsizliği yönetmek yerine, anlamın kalmadığı bir dünyada insanlara güven duygusu vermek için kullanılan bir arka plan gürültüsü haline gelmektedir" (Attali, J., Kötü Müzik: Nefret Etmeyi Sevdiğimiz Müzik, 333). Eğer müzik artık sadece bizi kendi dünyamızda güvende hissettiren bir kabuk ise, o kabuğun dışındaki acılara ve sevinçlere nasıl dokunabiliriz?
Felsefi bir boyutta, müziğin bu dijital dönüşümü, insanın "varlık" (being) halini de etkiler.
Müzik dinlemek sadece bir duyu eylemi değil, bir "dünyada-olma" biçimidir. "Müziksel olaylar, mevcut olan herkesi içine alan supra-bireysel (birey-üstü) bir koordinasyon alanı oluşturur" (Cross, I., Music and Emotion: Theory, Research, Applications, 560). Ancak dijital platformların sunduğu atomize dinleme pratiği, bu birey-üstü alanı parçalayarak her birimizi kendi dijital monadlarımıza kapatır. "Topluluk gitmiş, geriye sadece zenginliğin gizlediği bir atomizasyon kalmıştır" (Pawley, M., Community Music Therapy, 505). Bu atomizasyon içinde empati, gerçek bir ötekiyle kurulan sarsıcı bir bağdan ziyade, ekran üzerindeki bir beğeniye veya kişiselleştirilmiş bir algoritma çıktısına dönüşme tehlikesiyle karşı karşıyadır.
Sonuç olarak, müziğin "başkasıyla bağ kurma" gücü, dijitalleşmenin getirdiği bireysel sığınaklarda birer nostalji nesnesine dönüşmektedir.
Modern dinleme alışkanlıkları bize muazzam bir duygusal özgürlük ve öz-düzenleme kapasitesi sunsa da, bu özgürlüğün bedeli toplumsal empatinin derinlik kaybı olabilir. Sesin o kadim, birleştirici ve dürüst gücü, algoritmaların soğuk hesaplamaları ve kulaklıkların izolasyonu altında sessizleşmektedir. Belki de gelecekte yeniden "biz" olabilmemiz, müziği sadece kendi kulaklarımızda değil, yeniden başkalarının gözlerinin içine bakarak, ortak bir ritmin içinde "birlikte" hissedebilmemize bağlıdır. Sesler dünyasındaki bu devasa değişim bizi şu soruyla baş başa bırakmaktadır:
Müzik bizi kendimizden kurtarıp dünyaya mı bağlayacak, yoksa bizi kendi dijital yalnızlığımıza mı mahkûm edecek?
İnsan deneyimi, notaların sessizlikle kurduğu o eşsiz köprü üzerinde, ancak bir başkasının nefesini duyabildiğimiz sürece anlamlı kalacaktır.
Kaynakça
Airoldi, M. (2017). Investigating Musical Taste: Social Roots and Social Uses of Musical Taste in Contemporary Italy. University of Milan.
Ansdell, G., & Pavlicevic, M. (2004). Community Music Therapy. Jessica Kingsley Publishers.
Attali, J. (1985). Noise: The Political Economy of Music. University of Minnesota Press.
Ball, P. (2010). The Music Instinct: How Music Works and Why We Can't Do Without It. Oxford University Press.
Cross, I. (2010). The Evolutionary Basis of Meaning in Music. In The Oxford Handbook of Music Psychology. Oxford University Press.
Davies, S. (1994). Musical Meaning and Expression. Cornell University Press.
DeNora, T. (2000). Music in Everyday Life. Cambridge University Press.
Huron, D. (2006). Sweet Anticipation: Music and the Psychology of Expectation. MIT Press.
Juslin, P. N., & Sloboda, J. A. (Eds.). (2010). Handbook of Music and Emotion: Theory, Research, Applications. Oxford University Press.
Kramer, L. (2011). Interpreting Music. University of California Press.
Levitin, D. J. (2006). This Is Your Brain on Music: The Science of a Human Obsession. Dutton.
Levitin, D. J. (2008). The World in Six Songs: How the Musical Brain Created Human Nature. Dutton.
Mousala, S. (2018). Perception and Cognition - 15th International Music Conference. York University.
Nowak, R. (2016). Consuming Music in the Digital Age: Technologies, Roles and Everyday Life. Palgrave Macmillan.
Sachs, M., Kaplan, J., & Habibi, A. (2016). Investigating the Influence of Empathy on Emotional Responses to Music. University of Southern California.
Tolbert, E. (2001). Music and Meaning. In The Origins of Music. MIT Press.
_____________________________
müzik5n1k & ai (NotebookLM)
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder