*Müzik evrensel bir dil midir?

İnsanlık tarihinin en köklü kabullerinden biri, müziğin "evrensel bir dil" olduğudur. Bu ifade, dünyanın neresine gidersek gidelim bir ezginin kalbimize dokunabileceği, bir ritmin bedenimizi harekete geçirebileceği inancına dayanır. Ancak bu kadar yaygın bir kabul, beraberinde derin bir soruyu da getirir: Eğer müzik gerçekten bir dilse, neden her kültürün müziği birbirine bu kadar yabancı tınlar? Bir dilin evrenselliğinden bahsetmek, o dili konuşan herkesin aynı sözcük dağarcığına ve gramere sahip olduğunu mu varsayar, yoksa müziğin evrenselliği, seslerin ötesinde, insanın biyolojik ve ruhsal doğasında mı gizlidir? "Müzik, ortak insanlığımızı tanımak ve doğrudan deneyimlemek için önemli bir araçtır" (Higgins, Aramızdaki Müzik, 9). Bu araç, bizi birbirimize bağlarken aynı zamanda kültürel sınırların ne kadar geçirgen olduğunu da hatırlatır.

Müziği bir dil olarak tanımlama çabası, onu doğuşundan itibaren insanın iletişim kurma ihtiyacıyla ilişkilendirir. Dilbilimciler, evrenselliği konuşulan ifadelerin yüzeyinde değil, onları üreten derin zihinsel yapılarda ararlar. Müzik de benzer bir mantıkla işler; dünyadaki hemen hemen her insan bir ritmi takip edebilir veya bir melodiyi hatırlayabilir (Spitzer, Müzikal İnsan, 636). Ancak müziği doğal dillerden ayıran en önemli özellik, onun sembolik belirsizliğidir. "Müzik, doğal dillerle belirli özellikleri paylaşsa da, anlamsal olarak daha belirsiz ve akışkandır; bu da ona eşsiz bir iletişim kanalı olma gücü verir" (Hallam vd., Uluslararası Müzik El Kitabı, 767). Bu durum, müziğin "yüzen bir amaçlılık" taşıdığı anlamına gelir. Yani müzik, "saat üçte galeride buluşalım" gibi somut bir bilgiyi iletemez ama derin ve soyut fikirleri, duyguları ve düşünceleri kelimelerin çok ötesinde bir hızla aktarabilir.

Biyolojik bir perspektiften bakıldığında, müzikalitenin insan doğasının ayrılmaz bir parçası olduğu görülür. İnsanlar, diğer canlı türlerinden farklı olarak, karmaşık ses dizilerini öğrenme ve bunları duygusal ifadelerle birleştirme yeteneğine sahiptir. "Müzikal duygu bizim tür hafızamızdır" (Spitzer, Müzikal İnsan, 662). Bu hafıza, anne karnındaki bir bebeğin kalp atışlarından, bir topluluğun hep bir ağızdan söylediği ezgilere kadar uzanır. Ancak bu biyolojik donanım, içinde bulunulan kültürel çevre tarafından şekillendirilir. Batı müzik dönemleri boyunca gelişen sistemlerde armoni ve yapı ön plana çıkarken, doğu geleneklerinde sesin niteliği, tınısı ve tefekkür boyutu daha belirleyicidir. Bu iki dünya arasındaki fark, müziğin evrensel olup olmadığına dair tartışmaları alevlendirir. Bir doğu geleneğindeki sessizlik algısı ile bir batı kompozisyonundaki duraklama, aynı ontolojik anlama mı gelir?

Müzik, bir yandan kültürel kimliğin en güçlü taşıyıcısıyken, diğer yandan bu kimlikleri aşabilen yegâne unsurdur.

Folk müzik, yerel bir topluluğun hafızasını korurken; klasik müzik, daha geniş ve yapısal bir evrensellik iddiası taşır. Ancak modernizm ile birlikte müziğin doğası radikal bir dönüşüm geçirmiştir. Endüstrileşme süreci, müziği her an erişilebilir bir meta haline getirirken, onu aktif bir katılım eyleminden pasif bir dinleme pratiğine indirgemiştir. "Müziğin endüstriyelleşmesi, etkin müzik üretiminden edilgen kitle müziği tüketimine geçişe... ve genel bir müziksel yeteneksizleşmeye işaret etmektedir" (Kuyucu, Müzik Endüstrisinin Sorunları, 316). Bugün kitle müziği, küresel bir fon gürültüsü gibi tüm şehirleri kaplarken, acaba müziğin o asıl "birleştirici" gücünü mü güçlendiriyor yoksa onu anlamından mı koparıyor?

Postmodernizm ise bu sınırları daha da belirsizleştirerek klasik müzik, pop ve folk müzik arasındaki hiyerarşiyi parçalamıştır. Artık farklı müzik türleri bir "kolaj" gibi bir arada var olabilmektedir. "Postmodern okumalar, modern sanatın dayandığı tek bir kültür kavramının artık geçerli olmadığının kabulüdür" (Samson, Müzik Yapmak: Bir Düşünce Biçimi, 52). Bu durum, müziği gerçek anlamda evrensel bir veri tabanına dönüştürürken, her bireyin kendi "hayat filmine" bir müzik döşemesine olanak tanır. Artık kulaklıklarımızla yarattığımız kişisel ses balonları içinde yaşıyoruz. Peki, bu bireyselleşme, müziğin "ortak lisan" olma vasfıyla çelişmiyor mu?

Müzik üzerine yapılan çalışmalar, sesin ve ritmin insan beynini "yeniden kablolama" gücüne sahip olduğunu göstermektedir. Bir ezgi, yıllar öncesinin bir anısını canlandırabilir veya hiç tanımadığımız bir kültürün acısını duyumsatabilir. Ancak bu duygusal "eşleşme", her zaman tam bir anlamdaşlık yaratmaz. "Batı toplumunda duygu ifade eden bir müzik, sosyal yetiştirme tarzı farklı olan dinleyiciler için aynı duyguyu ifade etmeyebilir" (Orlov, Müzik Deneyimi Nedir, 479). Bu noktada müziğin evrenselliği, bir "bilgi aktarımı" değil, bir "deneyim paylaşımı" olarak yeniden tanımlanmalıdır. Müzik, dünyayı kelimelerle açıklamak yerine, dünyanın ritmini bedenimizde hissettirir.

Sonuç olarak müzik, her ne kadar kültürel lehçelere bölünmüş olsa da, insanın kendisini aşma ve "diğeriyle" bağ kurma çabasının en saf halidir. Belki de müzik evrensel bir dil değildir; o, evrensel bir "insan olma" biçimidir. "Müzik, zamanın akışıyla diyalektik bir yüzleşmedir" (Attali, Gürültü: Müziğin Politik Ekonomisi, 22). Bu yüzleşmede her kültür kendi sesini bulur ama hepsi aynı sessizlikten beslenir. Sizce de müziği evrensel kılan şey, onun ne söylediği değil, bizi nasıl susturup yalnızca "dinlemeye" davet ettiği değil midir?

Müziğin bu bitmek bilmeyen arayışı, insanın kendi varoluşuna dair sorduğu en güzel ve yanıtsız soru olarak kalmaya devam edecektir.

Kaynakça

Attali, J. (1977). Gürültü: Müziğin politik ekonomisi.

Gelbart, M. (2007). Halk müziği ve sanat müziğinin icadı.

Hallam, S., Cross, I., & Thaut, M. (Eds.). (2016). Uluslararası müzik el kitabı.

Higgins, K. M. (2012). Aramızdaki müzik: Müzik evrensel bir dil mi?.

Kuyucu, M. (2014). Müzik endüstrisinin sorunları.

Orlov, G. (1982). Müzik deneyimi nedir.

Samson, J. (2000). Müzik yapmak: Bir düşünce biçimi.

Spitzer, M. (2021). Müzikal insan.

Wallin, N. L., Merker, B., & Brown, S. (Eds.). (1999). Müziğin kökenleri.

-------------------------------

*müzik5n1k & ai