İnsan zihni, karmaşanın ortasında neden her zaman bir merkez arar? Seslerin uçsuz bucaksız evreninde, bir notanın diğerinden daha "üstün" olduğu, tüm melodilerin nihayetinde tek bir "ev"e dönmek zorunda hissettiği o katı düzen, yalnızca teknik bir gereklilik midir? Yoksa bu durum, insanlığın evreni ve toplumu anlama biçiminin sanata yansıyan bir gölgesi midir? Klasik müzik dönemlerinin yapı taşını oluşturan hiyerarşi kavramı, aslında notaların kağıt üzerindeki diziliminden çok daha derin, felsefi bir zeminde yükselir. Bu yazıda, müziğin saray salonlarından modernitenin laboratuvarlarına uzanan yolculuğunda, seslerin kendi aralarında kurduğu o sarsılmaz iktidarın izini süreceğiz.
Müzik tarihi boyunca hiyerarşi, yalnızca icracılar arasındaki bir rütbe meselesi değil, bizzat sesin kendi dokusuna işlenmiş bir ontolojik zorunluluk olarak karşımıza çıkar. Klasik müzik dönemlerinin en belirgin özelliği olan "tonal sistem", aslında mutlak bir hiyerarşiye dayanır. Bu sistemde, "hiyerarşiler gamları, akorları ve anahtarları birbirine bağlar ve müzikal olaylar hiyerarşik olarak düzenlenir; belirli perdeler, belirli bir müzik pasajı için daha büyük yapısal öneme sahiptir" (Higgins, The Music between Us, s. 33). Bu yapı, her şeyin bir merkeze göre tanımlandığı, "merkezleme tonu" adı verilen ve diğer tüm seslerin kendisine itaat ettiği bir otorite figürünü yaratır (Higgins, The Music between Us, s. 56). Peki, bir notanın diğerine bu denli hükmetme arzusu nereden gelir?
Bu sorunun yanıtı, batı dünyasının "aydınlanma" olarak adlandırdığı felsefi dönüşümde saklıdır. Aydınlanma filozofları, dünyayı rasyonel, dengeli ve mantıklı bir yer olarak hayal ederken, bu düşünce biçimi klasik bestecilere de "mantıklı, zeki ve dengeli müzik yazmaları" için ilham vermiştir (Kallen, The History of Classical Music, s. 48). Müzik burada artık sadece bir "sihir" ya da "trans" aracı değil, zihnin aritmetikte yaptığı "bilinçsiz bir egzersiz" haline gelmiştir (Higgins, The Music between Us, s. 47). Sesin bu şekilde rasyonelleştirilmesi, beraberinde kesin bir düzeni getirmiş; karmaşa yerini disipline, tesadüf yerini ise yasaya bırakmıştır. "Geleneklerimiz, şu ana kadar müzik kaynaklarının en iyi şekilde kullanılmasını temsil eder" diyen bir anlayış, hiyerarşiyi evrensel bir optimal durum olarak kabul etmiştir (Higgins, The Music between Us, s. 4).
Klasik müzik dönemlerindeki bu hiyerarşik yapı, toplumsal örgütlenmenin de bir aynasıdır. Müziğin geliştiği sosyal ortamlar, hamilerin (soyluların veya dini kurumların) kamuoyunun zevklerini pek dikkate almadığı, otoritenin tepeden aşağıya doğru aktığı bir düzendi (Kallen, The History of Classical Music, s. 146). Bu durum, podyumda duran ve "orkestradan aşırı itaat alan şef" figüründe en somut halini bulur (Higgins, The Music between Us, s. 63). Şef, tıpkı toplumdaki mutlak yönetici gibi, pasif bir dinleyici kitlesi önünde yüzlerce müzisyeni tek bir irade altında toplar. Bu estetik otorite, bireyde "diğer insanlarla aynı varlık düzenini işgal ettiğini" hissettiren bir "ontolojik güvenlik" duygusu yaratır (Higgins, The Music between Us, s. 151). Düzenin sarsılmazlığı, dinleyiciye dünyanın hala yerli yerinde olduğu mesajını verir.
Hiyerarşinin en saf felsefi ifadesi ise "senfoni" formunda vücut bulur. Senfonik düşünce, yalnızca seslerin birleşimi değil, "insanın varoluş felsefesini, karşıtların mücadelesini ve birliğini gösteren diyalektik bir yöntemdir" (Nikitina, История музыки, s. 26). Burada her bir tema, her bir enstrüman grubu belirli bir plana göre hareket eder; gelişir, çatışır ve sonunda o kutsal "merkez"de uzlaşır. Bu süreç, "karanlıktan aydınlığa" uzanan bir zafer öyküsüdür (Chernaya, История музыки, s. 65). Ancak sormak gerekir: Bu görkemli düzenin altında, bireysel sesin özgürlüğü nerede başlar? "Aktif müzik icrasının sıradan vatandaşlar için bir yaşam biçimi" olduğu daha organik toplumlara kıyasla, klasik müziğin profesyonel ve hiyerarşik yapısı, sanatı bir "tüketim nesnesi" haline mi getirmiştir? (Mans, Living in Musical Worlds, s. 45).
Modernizm ve postmodernizm dönemlerine geçişte, işte tam da bu felsefi temel sarsılmaya başlamıştır. Yirminci yüzyılın başındaki "deneysel çağ", klasik dönemin o "mantıklı" ve "hiyerarşik" dünyasına karşı büyük bir başkaldırıdır. Besteciler, "geleneksel klasik formlardan kaçınma estetiğini" benimseyerek, yüzyıllardır süren o "tonal merkez" baskısını yıkmışlardır (Chernaya, История музыки, s. 38). "Uyumsuzluğun özgürleşmesi" olarak adlandırılan bu süreçte, artık hiçbir nota bir diğerinden üstün değildir; her ses kendi bağımsızlığını ilan etmiştir (Chernaya, История музыки, s. 39). Bu durum, modern insanın o parçalanmış, kaotik ve "hiçbir otoriteye tam güven duymayan" ruh halinin bir yansımasıdır. Hiyerarşi bir kez yıkıldığında, müzik "topyekün organizasyonun kaos olarak algılanabildiği" yeni bir boşluğa savrulmuştur (Chernaya, Istoriya muzyki, s. 142).
Estetik açıdan bakıldığında, hiyerarşinin yokluğu bazen "manevi bir düzenin kaybı" olarak görülmüştür. "Batı müziği, ruhsal bir düzeni ifade etme kapasitesini kaybetme tehlikesiyle karşı karşıya kalmış; ancient tonal sistemin sunduğu o spirütüel yapı, yerini keyfiliğe bırakmıştır" (Kepler et al., The Music of the World, s. 41). Bu noktada, doğu ve batı arasındaki o temel fark daha da belirginleşir. Batı'nın "çizgisel gelişime ve sürekli iyileştirmeye dayalı" dışa dönük yaklaşımı hiyerarşiyi bir araç olarak kullanırken; doğunun "döngüsel ve içe dönük" dünyası, hiyerarşiyi daha çok evrensel bir uyumun parçası olarak görür (Chesnova, Istoriya muzyki, s. 23). Batı müziğinde hiyerarşi bir "iktidar" iken, doğuda bir "oluş" biçimi olabilir mi?
Peki ya bugünün dünyasında durum nedir? Postmodernizm ile birlikte "kitle müziği" ve "opus müziği" arasındaki o keskin hiyerarşi de silikleşmeye başlamıştır. Günümüzde müzik, "hit şarkılardan sokak seslerine, park müziğinden antik ilahilere kadar hiçbir kültür tarihinde görülmemiş bir heterojenliğe sahiptir" (Chernaya, Istoriya muzyki, s. 22). Artık dinleyici, kendine ait bir "müzikal dünya" kurarken eski dönemin o katı sınıflarına ve kurallarına boyun eğmek zorunda hissetmiyor. Müzik, artık tek bir "yüce ideale" hizmet etmek yerine, "günlük yaşamın, gerçekliğin ve bireysel deneyimin bir parçası" haline gelmiştir (Chernaya, Istoriya muzyki, s. 22).
Ancak, hiyerarşinin felsefi temelinden tamamen koptuğumuzu söylemek zordur. Bugün bile bir konser salonunda oturduğumuzda, o seksen kişilik devasa aygıtın tek bir şefin batonuyla harekete geçmesi, bizde hala o kadim "güven" hissini uyandırır. Belki de insanoğlu, kaosun gürültüsünden kaçmak için hala o "mantıklı ve zeki" hiyerarşinin sığınağına ihtiyaç duyuyordur. "Modern insan için klasik müzik güzelliğin, zekanın, berrak ve saf deneyimlerin sığınağı gibi görünüyor" (Chernaya, Istoriya muzyki, s. 3). Eğer öyleyse, hiyerarşi sadece bir iktidar biçimi değil, aynı zamanda ruhun sükunet bulduğu bir sığınaktır.
Sonuç olarak, klasik müzik dönemlerindeki hiyerarşi, tesadüfi bir yapısal tercih değil, aydınlanmadan ahlaka, siyasetten psikolojiye kadar uzanan çok katmanlı bir felsefi temele dayanır. Bu hiyerarşi, evrenin rasyonel bir düzeni olduğuna duyulan inancın estetik bir kanıtıdır. Modernizm bu düzeni yıkmış, postmodernizm ise parçaları özgürleştirmiş olabilir; ancak insan ruhu o "ilk melodi"yi, o "merkezleme tonu"nu aramaktan hiç vazgeçmemiştir. Sizce de bugünün o hiyerarşisiz, her şeyin her şeyle karıştığı dijital ses dünyasında, aslında en çok o eski ve samimi "düzen"i mi özlüyoruz? Yoksa özgürlük, ancak hiyerarşinin tamamen silindiği o "kakofoni"nin içinde mi saklıdır? Bu soru, müziğin evrenselliği ve insan ruhundaki yankısı üzerine düşünmeye devam ettiğimiz sürece, tıpkı bir rondo gibi kendi döngüsünde dönmeye devam edecektir.
Kaynakça
Chernaya, M. R. (2008). Müzik Tarihi: Bir El Kitabı. Bölüm 1-3 (Müzik Tarihi) . Tver Devlet Üniversitesi.
Chesnova, I. K. (2002). Istoriya muzyki: Modern (Modern Müzik Tarihi). [PDF kaynağı içindeki metinlerden yararlanılmıştır].
Higgins, KM (2012). Aramızdaki Müzik: Müzik Evrensel Bir Dil midir? . Chicago Üniversitesi Yayınları.
Kallen, SA (2013). Klasik Müziğin Tarihi . Reference Point Press.
Kepler, J., Hesse, H., & Hindemith, P. (n.d.). The Music of the World (Dünyanın Müzik Düzeni). [PDF kaynağı içindeki metinlerden yararlanılmıştır].
Mans, M. (2009). Living in Musical Worlds: A Look into Education and Values (Müzik Dünyalarında Yaşamak). [PDF kaynağı içindeki metinlerden yararlanılmıştır].
Nikitina, ON (2011). Müzik Tarihi: Bir Öğretim Aracı . İzhevsk: Udmurt Üniversitesi Yayınevi.
________________________________
müzik5n1k & ai
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder