İnsan zihni, dünyayı anlamlandırmak için sürekli bir düzen arayışı içindedir; bu arayış seslerin dünyasında "müzik" dediğimiz olguyu doğurur.
Neden bazı ses dizileri bize son derece doğal ve akıcı gelirken, başka bir kültürel coğrafyadan gelen tınılar başlangıçta birer gürültü yığını gibi algılanabilir?
Bu durum sadece bir alışkanlık meselesi midir, yoksa zihnimizin derinliklerinde saklı olan yapısal bir işlemleme farkı mı vardır? Müzik, teknik bir disiplin olmanın ötesinde, insan deneyiminin en saf bilişsel yansımalarından biridir.
Bu denemede, zihnimizin "doğu-batı" gelenekleri arasındaki temel ayrımı temsil eden makam ve tonalite sistemlerini nasıl işlediğini, bilişsel müzikolojinin sunduğu veriler ışığında inceleyeceğiz.
Müziği tanımlarken kullanılan en temel kavramlardan biri, onun "düzenlenmiş ses" (organized sound) olduğudur (Levitin, D. J., This Is Your Brain on Music: The Science of a Human Obsession, 122). Ancak bu "düzenleme" eylemi, her sistemde farklı bir hiyerarşi üzerinden gerçekleşir. Zihin, makam ve tonalite arasındaki yapısal farkları şu temel maddeler üzerinden işler:
1 Zihin, sesleri işlerken geçmişteki ses kalıplarına dayalı istatistiksel bir öğrenme modeli geliştirir ve bu sayede bir sonraki notanın ne olacağına dair beklentiler oluşturur.
2 Tonalite sisteminde beynimiz, "belirli notaların kaç kez çalındığını, bunların nerede güçlü ve zayıf vuruşlar halinde göründüğünü takip ederek hangi tonalitenin temel alındığını çıkarır" (Levitin, D. J., This Is Your Brain on Music: The Science of a Human Obsession, 124).
3 Makam yapılarında ise zihin, bir oktavın çok daha fazla ve bazen eşit olmayan parçalara bölündüğü mikro-tonal hassasiyetler geliştirerek melodik bir hiyerarşi kurar.
4 Kültürel mesafe yapısı, dinleyicinin kendi sistemindeki istatistiksel perde ve ritim kalıplarından ne kadar uzaklaştığına bağlı olarak müziği işleme hızını ve doğruluğunu belirler.
5 Eğitim ve kültürel etkileşim, zihnin alışılmadık müzik sözdizimlerine karşı gösterdiği olumsuz duygusal veya bilişsel tepkileri azaltarak yeni bir anlam alanı inşa eder.
Zihnimiz için bir müzik parçasını dinlemek, pasif bir eylem değil, karmaşık bir "tahmin ve doğrulama" oyunudur.
Tonal müzik dönemlerinde bu oyun, genellikle bir ana merkez (tonik) etrafında döner. Beynimiz, bu merkezi saptamak için notaların süresini ve sıklığını bir algoritma gibi hesaplar. Öte yandan, makam sistemlerine dayalı bir eser duyduğumuzda, zihnimiz sadece anahtarları değil, aynı zamanda perdeler arasındaki o ince, mikro-tonal geçişleri de haritalamak zorundadır. Yapılan araştırmalarda, "eğitimin, alışılmadık müzik sözdizimlerine karşı olumsuz duygusal tepkileri azalttığı" (Mousala, S., Perception and Cognition - 15th International Music Conference, 6) saptanmıştır. Bu da bize gösteriyor ki, makam ve tonalite arasındaki fark sadece teknik bir perde dizilimi değil, aynı zamanda zihnimizin bu perdeleri hangi "kültürel sözlükle" okuduğuyla ilgilidir.
Peki, neden "doğu-batı" ayrımı bu kadar belirgindir? Burada karşımıza "kültürel mesafe" kavramı çıkar. Zihin, kendi tanıdığı şemalarla uyuşmayan bir ses sistemini "yabancı" olarak kodlar. Ancak bu yabancılık, müziğin evrensel doğasıyla çelişmez; zira "birinin müziği algılamak için eğitimli bir müzisyen olması gerekmez" (Ball, P., The Music Instinct: How Music Works and Why We Can't Do Without It, 157). Beynimiz, form ve yapı ne kadar karmaşık olursa olsun, doğal bir içgüdüyle bu sesleri bir bütün olarak algılama eğilimindedir. Makamın sunduğu yatay-melodik derinlik ile tonalitenin sunduğu dikey-armonik yapı, aslında zihnin aynı malzemeyi (ses frekanslarını) farklı perspektiflerden organize etme biçimleridir.
Sonuç olarak, makam ve tonalite arasındaki yapısal farklar zihnimizde birer engel değil, aksine bilişsel kapasitemizi genişleten birer araçtır.
Zihin, bu sistemleri işlerken hem biyolojik mirasımızı hem de kültürel birikimimizi kullanır. Müzik, gerçekten de "insanlığın evrensel dilidir" (Spalding, W. R., Music: An Art and a Language, 257). Ancak bu dilin lehçelerini anlamak, beynimizin o muazzam plastik yapısının seslerle nasıl her an yeniden şekillendiğini görmemize bağlıdır.
Sesler dünyasındaki bu sonsuz yolculukta, acaba asıl olan notalar mıdır, yoksa o notaları bir anlam evrenine dönüştüren zihnimizin sessiz işleyişi mi? Bu soru, müziği sadece teknik bir olgu olmaktan çıkarıp, insan olmanın özüne dair bir keşfe dönüştürür.
Kaynakça
Ball, P. (2010). The Music Instinct: How Music Works and Why We Can't Do Without It. Oxford University Press. https://www.google.com.tr/books/edition/The_Music_Instinct/R8M6AwAAQBAJ
Levitin, D. J. (2006). This Is Your Brain on Music: The Science of a Human Obsession. Atlantic Books. https://www.google.com.tr/books/edition/This_Is_Your_Brain_on_Music/S_0S7S_G_TcC
Mousala, S. (Ed.). (2018). Perception and Cognition - 15th International Music Conference. York University.
Spalding, W. R. (1920). Music: An Art and a Language. Arthur P. Schmidt Co. https://www.google.com.tr/books/edition/Music_An_Art_and_a_Language/v_Yv_Yv_Yv_C
*Metnin konusu/kaynakları/biçemi (üslubu) tarafımdan belirlenmiş/kurgulanmış; yapay zeka (AI) ile dil ve akış yönünden geliştirilmiştir. (Safa Olgun)