Duyularımızın sınırlarını nerede çizeriz?
Bir sesi sadece kulaklarımızla mı duyarız, yoksa o ses aynı zamanda zihnimizde bir renk tayfına mı dönüşür?
Belki de en temel soruyu sormalıyız:
Dünya, bize öğretilen beş ayrı
kutu içine hapsedilmiş bir algı mıdır, yoksa her şeyin
birbirine karıştığı sonsuz bir akış mı?
"Sinestezi" terimi, etimolojik kökeni itibarıyla Yunanca "bir arada" anlamına gelen syn ve "algı" anlamına gelen aesthesis kelimelerinden türetilmiştir; bu kavram tam olarak "duyuların birliği" veya eşzamanlı algılanması fikrini ifade eder (Colombo, B., The Musical Neurons, page 14). Batı düşüncesinin klasik dönemlerinden modern döneme kadar uzanan süreçte, insan algısının bu muazzam karmaşıklığı, bir anomaliden ziyade zihnin mucizevi bir kapasitesi olarak yeniden keşfedilmiştir.
Sinestezi, bir duyu kanalı uyarıldığında, irade dışı bir şekilde ikinci bir duyusal veya bilişsel yolun otomatik olarak tetiklenmesi durumudur (Colombo, B., The Musical Neurons, page 14). Peki, bu durumun müzikle olan kesişimi, notaların sadece işitilmekle kalmayıp aynı zamanda tadılmasına veya görülmesine nasıl yol açar?
Klasik müzik dönemlerinden postmodernizme kadar, düşünürler ses ile renk arasında gizli bir ilişki aramışlardır.
Bazı batılı kuramcılar, yedi ana rengin diyatonik ölçekteki yedi nota ile bir şekilde eşleştiğini savunmuş, hatta her nota çalındığında belirli bir rengin yansıdığı "renk organları" gibi cihazlar tasarlamışlardır (Sacks, O., Musicophilia: Tales of Music and the Brain, page 176). Sinestezik bir birey için bu durum "sanki" öyleymiş gibi bir metafor değildir; onlar için hiçbir benzetmeye yer bırakmayacak kadar somut, anlık ve kaçınılmaz bir birleşmedir (Sacks, O., Musicophilia: Tales of Music and the Brain, page 176). "Kromaestezi" olarak adlandırılan bu renkli işitme deneyiminde, kişi bir müzik parçasını dinlerken çevresine yansıyan veya zihninde canlanan renk dalgalarını bizzat deneyimler. Örneğin, bir notanın mor, bir başkasının parlak bir kırmızı olarak algılanması, dış dünyadaki gerçek bir ışık kaynağından farksız bir kesinlikle gerçekleşir (Moseley, I., "Crossed Wires: Synaesthetic Responses to Music", page 258).
Müzikal sinestezinin daha az rastlanan ancak bir o kadar çarpıcı olan bir diğer türü ise ses-tat sinestezisidir.
Bu deneyimde, müzikal aralıklar dilde somut bir tat bırakır. Bilimsel araştırmalar, belirli müzikal aralıkların sinestezik bireylerde ekşi, acı, tuzlu veya tatlı gibi spesifik tatlar uyandırdığını belgelemiştir. Örneğin, küçük ikili aralıkların "ekşi", büyük üçlülerin "tatlı" veya tam beşli aralıkların "saf su" tadı vermesi, dinleyici için müziği teknik bir olgu olmaktan çıkarıp fiziksel bir beslenme kaynağına dönüştürür (Sacks, O., Musicophilia: Tales of Music and the Brain, page 177). Hatta bazı durumlarda, bir yaylı çalgılar grubunun toplu icrası, zihinde birbiri üzerine binen paralel çubuklar veya melodiye bağlı olarak parıldayan farklı tonlardaki ışık spiralleri şeklinde görselleşebilir (Sacks, O., Musicophilia: Tales of Music and the Brain, page 176). Bu durum, müziğin sadece teknik bir nota dizilimi değil, insan deneyiminin çok boyutlu bir parçası olduğunu kanıtlamaz mı?
Psikolojik ve nörobiyolojik açıdan bakıldığında, sinestezinin temelinde beynin fonksiyonel olarak bağımsız olması gereken duyusal korteks alanları arasındaki sıra dışı "çapraz aktivasyon" yatar (Sacks, O., Musicophilia: Tales of Music and the Brain, page 177).
Bir teoriye göre, aslında hepimiz sinestezik bir potansiyelle doğarız. Bebeklerin beyinleri henüz tam olarak farklılaşmamıştır ve duyular "sinestezik bir karmaşa" içindedir; ancak gelişim sürecinde, yaklaşık üç aylıkken, bu aşırı sinirsel bağlantılar "budanarak" duyular birbirinden ayrılır (Sacks, O., Musicophilia: Tales of Music and the Brain, page 177). Sinestezik bireylerde ise genetik bir farklılık nedeniyle bu bağlantılar korunur ve yetişkinlikte de aktif kalmaya devam eder. Bu durum, sinestezinin sadece bir "hastalık" değil, beynin plastisitesinin ve dünyayı anlama kapasitesinin bir yansıması olduğunu gösterir. Zira beyin, nöroplastisite yoluyla mevcut kortikal alanları yeniden şekillendirme ve farklı duyusal girdileri birbirine bağlama yeteneğine sahiptir (Levitin, D. J., Gizli Bir Akor Olduğunu Duydum, sayfa 10).
Müziğin insan biyolojisi üzerindeki derin etkileri, sinestezi ile daha da karmaşık bir hal alır.
Müzik, beynin "Varsayılan Mod Ağı" (DMN) olarak bilinen ve sorun çözmeden yaratıcılığa kadar pek çok süreçte etkili olan ağını harekete geçirir (Levitin, D. J., Gizli Bir Akor Olduğunu Duydum, sayfa 6). Sinestezikler için bu ağ, duyuların birbirini beslediği, sesin rengi, rengin ise tadı doğurduğu zengin bir ekosistemdir. Bu bireyler, müzikal perdeleri veya tonları tanımlarken genellikle çok titizdirler; sadece "mavi" demekle yetinmezler, o sesin uyandırdığı mavinin kesin tonunu tarif etmek için büyük çaba harcarlar (Moseley, I., "Crossed Wires: Synaesthetic Responses to Music", page 259). Bu durum, estetiğin ve duygusal gerçekliğin sadece metaforlarda değil, biyolojik bir zeminde de var olduğunu göstermez mi?
Tarihsel perspektifte, doğu ve batı kültürlerinde müziğin iyileştirici gücüne dair inançlar her zaman mevcuttu. Antik dünyada ses, zihin ve bedenin uyumu için gizemli bir araç olarak görülürken, modern bilim bu "fantastik hikayelerin" biyolojik temellerini açıklamaya çalışmaktadır (Levitin, D. J., Gizli Bir Akor Olduğunu Duydum, sayfa 7-8). Sinestezi, bu iyileştirici süreçte farklı bir kapı açar.
Örneğin, bir enstrümanı akort ederken sinestezik duyumlarından yararlanan müzisyenler, işitsel belirsizlikleri görsel veya tatsal kesinliklerle dengeleyebilirler (Sacks, O., Musicophilia: Tales of Music and the Brain, page 177). Bu, duyusal bilginin eylemle birleştiği en saf anlardan biridir.
Sonuç olarak sinestezi, bize insan algısının ne kadar esnek ve öznel olabileceğini hatırlatan açık uçlu bir fenomendir. Belki de sinesteziklerin deneyimi, hepimizin içindeki o bastırılmış "duyuların birliği" haline bir çağrıdır. Eğer dünya sadece gördüğümüz, duyduğumuz veya tattığımız ayrı parçalardan ibaret değilse; eğer her ses bir renk, her nota bir tat barındırıyorsa, gerçekliği nasıl tanımlayabiliriz? Müzik, beynin hemen hemen her bölgesini harekete geçiren devasa bir ağ iken (Levitin, D. J., Gizli Bir Akor Olduğunu Duydum, sayfa 23), sinestezi bu ağın en renkli ve en lezzetli düğüm noktasıdır. Belki de önemli olan sonuçlara varmak değil, duyuların bu muazzam dansını merakla izlemeye devam etmektir.
Kaynakça
Campbell, D. (2001). The Mozart Effect: Tapping the Power of Music to Heal the Body, Strengthen the Mind, and Unlock the Creative Spirit. New York, NY: Hodder & Stoughton.
Colombo, B. (Ed.). (2022). The Musical Neurons: Neurocultural Health and Wellbeing. Springer Nature Switzerland AG. https://doi.org/10.1007/978-3-031-08132-3
Levitin, D. J. (2024). Gizli Bir Akor Olduğunu Duydum: Tıp Olarak Müzik (Tr. Çev.). İstanbul: OceanofPDF.com.
Lorusso, L., & Porro, A. (2010). Coloured-synaesthesia in 19th century Italy. In F. Clifford Rose (Ed.), Neurology of Music (pp. 239–256). London: Imperial College Press.
Moseley, I. (2010). Crossed Wires: Synaesthetic Responses to Music. In F. Clifford Rose (Ed.), Neurology of Music (pp. 257–275). London: Imperial College Press.
Sacks, O. (2007). Musicophilia: Tales of Music and the Brain. New York, NY: Alfred A. Knopf.
Schneck, D. J., & Berger, D. S. (2006). The Music Effect: Music Physiology and Clinical Applications. London and Philadelphia: Jessica Kingsley Publishers.
White, M. (2011). Anlatı Terapisi (Tr. Çev.). İstanbul: PDF Kaynağı.
----------------------------
müzik5n1k & ai
0 Yorumlar